بازارهای مالی چیست؟ انواع، ساختار و اندازه جهانی
کسی که جفتارز یورو/دلار معامله میکند و کسی که سهام یک شرکت را در بورس نیویورک میخرد، هر دو در بازار مالی هستند. در این بازار ابزارهای مالی خرید و فروش میشوند و قیمت از عرضه و تقاضا درمیآید. فرقشان در ساختار بازار است: معاملات یورو/دلار بیشتر در شبکهای پراکنده از بانکها و دیلرها انجام میشود و سهام در بازاری مرکزی با قواعد مشخص. این راهنما همین ساختار، ناظران و اندازهٔ بازار جهانی را با معیار و تاریخ باز میکند.
این مقاله برای معاملهگری است که میخواهد جای فارکس، کریپتو، سهام و کالا را در نقشهٔ کلی بازارها بفهمد؛ گام بعد، شناخت فارکس یا خود ترید است.
در یک نگاه
- بازار مالی محل معامله ابزارهایی مانند سهام، ارز، کالا و مشتقه است.
- طبقهبندی بازارها چند محور مستقل دارد، نه یک فهرست واحد.
- OTC محل و ساختار معامله است، نه نوع دارایی.
- گردش روزانهٔ ارز در آوریل ۲۰۲۵: ۹٫۶ تریلیون دلار (BIS).
- اصول IOSCO بر سه هدف نظارتی استوار است.
بازار مالی چیست و چه چیزی در آن معامله میشود؟
بازارهای مالی سامانهها و شبکههایی هستند که در آنها خریداران و فروشندگان ابزارهای مالی مانند سهام، اوراق بدهی، ارز، کالا و مشتقه را معامله میکنند و قیمت از برخورد عرضه و تقاضا شکل میگیرد. این بازارها را میشود از چند محور جدا طبقهبندی کرد: سررسید، مرحلهٔ عرضه، نوع ابزار و محل معامله. یک بازار میوه را در نظر بگیرید. فروشنده جنس میآورد، خریدار قیمت میپرسد و قیمت نهایی از چانهزنی این دو بیرون میآید. بازار مالی همین منطق را دارد، با یک فرق مهم: چیزی که دستبهدست میشود اغلب یک «حق» است، نه جنسی که بشود در دست گرفت. سهم یعنی حق مالکیت بخشی از یک شرکت. اوراق بدهی یعنی حق پس گرفتن یک قرض همراه با سودش. ارز هم پول کشوری دیگر است. مشتقه (Derivative) دستهٔ جداگانهای است. به تعریف کمیسیون معاملات آتی کالای آمریکا (CFTC)، مشتقه ابزاری مالی است که قیمتش مستقیماً به ارزش یک دارایی یا شاخص پایه وابسته است و میتواند در بورس یا بیرون از آن معامله شود. قرارداد آتی، اختیار معامله و سوآپ نمونههای آناند. پس اگر قرارداد آتی طلا بخرید، در لحظهٔ معامله خود طلا را نخریدهاید؛ قراردادی خریدهاید که قیمتش دنبال طلا حرکت میکند. هر خرید یا فروش در این بازارها، از سهم تا قرارداد، یک معامله یا ترید است و همان قواعد پایه را دارد.
بازارهای مالی بر چه محورهایی طبقهبندی میشوند؟
یک فهرست واحد که همهٔ بازارها را در چند جعبهٔ جدا بچیند، کمک زیادی نمیکند. روش دقیقتر این است که هر بازار را با چهار پرسش جدا بسنجید. این محورها مستقلاند و یک بازار همزمان روی هر چهارتا جا میگیرد.
- سررسید: بازار پول برای جابهجایی وجوه کوتاهمدت است و بازار سرمایه برای تأمین مالی بلندمدت، مثل سهام و اوراق بدهی بلندمدت.
- مرحلهٔ عرضه: در بازار اولیه، ناشر ابزار تازه را برای نخستین بار میفروشد و پول به خود او میرسد. در بازار ثانویه، سرمایهگذاران همان ابزار را بین خودشان خرید و فروش میکنند.
- نوع ابزار: در بازار نقدی (Cash Market) خود دارایی معامله میشود و در بازار مشتقه قراردادی که به آن دارایی وابسته است.
- محل معامله: معامله یا در بورس انجام میشود یا خارج از بورس (Over-the-Counter یا OTC)، یعنی مستقیم میان دو طرف و بدون دفتر سفارش مرکزی.
حالا این محورها را روی یک مثال آشنا بگذارید. وقتی خود یک کوین را در صرافی میخرید، در بازار نقدی هستید؛ قرارداد دائمی روی همان کوین در بازار مشتقه جا میگیرد. منطق تفاوت اسپات و فیوچرز همین محور سوم است و برای ارز دیجیتال هم همانطور کار میکند که برای طلا یا نفت.
چهار محور مستقل طبقهبندی بازار مالی
| محور | دو سر محور | پرسشی که جواب میدهد |
|---|---|---|
| سررسید | بازار پول · بازار سرمایه | پول برای چه مدتی جابهجا میشود؟ |
| مرحلهٔ عرضه | اولیه · ثانویه | ابزار تازه عرضه شده یا دست دوم است؟ |
| نوع ابزار | نقدی · مشتقه | خود دارایی یا قراردادی وابسته به آن؟ |
| محل معامله | بورسی · خارج از بورس | بازار مرکزی یا معاملهٔ مستقیم دوطرفه؟ |
بازار مالی چگونه کار میکند؟
کار اصلی بازار مالی رساندن پول از کسی که مازاد دارد به کسی است که به آن نیاز دارد. شرکتی که میخواهد کارخانه بسازد، سهم یا اوراق میفروشد و پساندازکننده آن را میخرد. بعد از این مرحله، بازار ثانویه به خریدار امکان میدهد داراییاش را به نفر بعدی بفروشد، به شرط آنکه طرف مقابلی برای خرید باشد. هر معامله از چند گام پشتسرهم میگذرد:
- اعلام قیمت: خریدار قیمتی را که حاضر است بپردازد اعلام میکند و فروشنده قیمتی را که حاضر است بفروشد. به فاصلهٔ بهترین قیمت خرید و بهترین قیمت فروش بازار اسپرد میگویند و جزئیاتش در قیمت بید و اسک آمده است.
- تطبیق: وقتی قیمت دو طرف به هم برسد، معامله انجام میشود و همان قیمت، آخرین قیمت بازار میشود.
- پایاپای: حساب میشود که هر طرف دقیقاً چه چیزی بدهد و چه چیزی بگیرد.
- تسویه: پول و دارایی واقعاً جابهجا میشوند.
به دو گام نخست، یعنی شکلگیری قیمت از برخورد سفارشها، کشف قیمت میگویند. در بازار سفارشمحور، قیمت را معمولاً هیچ فرد خاصی تعیین نمیکند و از جمع سفارشهای خریداران و فروشندگان بیرون میآید. در بازار دیلری، مظنهٔ خرید و فروش را خود دیلر اعلام میکند. گام سوم و چهارم معمولاً کار یک نهاد جداست. در واژهنامهٔ CFTC، نهاد پایاپای (Clearing Organization) نهادی است که معاملات آتی و سایر مشتقهها از طریق آن پایاپای و تسویه میشوند. نقش این نهاد شبیه بنگاه املاکی است که فقط قرارداد اجاره را ثبت نمیکند؛ حساب دو طرف را میبندد و خودش ودیعه را به صاحبخانه و کلید را به مستأجر میرساند. عامل مهم دیگر نقدشوندگی است، یعنی اینکه چقدر راحت و بدون جابهجایی زیاد قیمت میشود خرید و فروش کرد. صف نانوایی را تصور کنید: وقتی هم خریدار زیاد است و هم نان، هر کس زود به نوبتش میرسد. در بازار خلوت، ممکن است برای فروش مجبور شوید قیمت پایینتری بپذیرید. توضیح بیشتر در مفهوم نقدینگی بازار آمده است.
بورس، بازار OTC و بازار مالی چه فرقی دارند؟
بازار مالی نام کل این صحنه است. بورس یکی از جاهایی است که معامله در آن انجام میشود و OTC شیوهٔ دیگری از معامله است، نه نوع دیگری از دارایی؛ به همین دلیل، طبق تعریف CFTC از مشتقه، یک ابزار ممکن است در بورس معامله شود و ابزار مشابهش خارج از بورس. بورس، به تعریف CFTC، بازاری مرکزی با قواعد و مقررات مستقر است. در بورس، سفارشها در یک جا جمع میشوند و همه با قواعد یکسان معامله میکنند. در بازار خارج از بورس، دو طرف مستقیم با هم معامله میکنند، اغلب از راه شبکهٔ بانکها و دیلرها (نهادهایی که با سرمایهٔ خودشان قیمت خرید و فروش میدهند). مقررات اروپا این تفکیک را دقیقتر کرده است. در دستورالعمل بازارهای ابزار مالی اروپا (MiFID II)، ماده ۴، «محل معامله» یکی از سه چیز است:
- بازار تنظیمشده (بند ۲۱): سامانهای چندجانبه که اپراتور بازار آن را اداره میکند.
- سامانهٔ چندجانبهٔ معاملاتی یا MTF (بند ۲۲): سامانهای چندجانبه که یک شرکت سرمایهگذاری یا اپراتور بازار اداره میکند.
- سامانهٔ سازمانیافتهٔ معاملاتی یا OTF (بند ۲۳): سامانهای چندجانبه که نه بازار تنظیمشده است نه MTF و برای اوراق بدهی، محصولات ساختاریافته، مجوز انتشار و مشتقه به کار میرود.
نکته
پرسش «بورسی است یا نه؟» دربارهٔ چیست
بورسی یا خارج از بورس بودن یک بازار، ریسک قیمت خود دارایی را تعیین نمیکند؛ این پرسش دربارهٔ ساختار معامله است و میتواند طرف مقابل معامله و شیوهٔ پایاپای آن را تغییر دهد.
اندازه بازارهای مالی جهانی چقدر است و بزرگترین کدام است؟
جواب «بزرگترین بازار مالی جهان» به معیار بستگی دارد. اگر معیار گردش روزانهٔ معاملات باشد، بازار ارز خارج از بورس از بزرگترین بازارها شمرده میشود. اما اگر معیار ارزش قراردادهای باز باشد، عددها از جنس دیگریاند و نمیشود آنها را کنار هم مقایسه کرد. عدد گردش ارز از نظرسنجی سهسالانهٔ بانک تسویهٔ بینالمللی (BIS) میآید. به گزارش BIS، گردش معاملات بازار ارز خارج از بورس در آوریل ۲۰۲۵ به ۹٫۶ تریلیون دلار در روز رسید؛ این عدد در آوریل ۲۰۲۲، ۷٫۵ تریلیون دلار بود. دامنهٔ این نظرسنجی بزرگ است: مقامهای ۵۲ حوزهٔ قضایی در آن شرکت داشتند و داده از بیش از ۱۱۰۰ بانک و دیلر جمع شد. دلار آمریکا در یک سوی ۸۹٫۲٪ از همهٔ معاملات بود، در برابر ۸۸٫۴٪ در ۲۰۲۲. چون هر معامله دو ارز دارد، مجموع سهم همهٔ ارزها در این آمار ۲۰۰٪ میشود. این همان بازاری است که با نام بازار فارکس شناخته میشود. فرض کنید بخواهید رشد را خودتان حساب کنید. از ۷٫۵ تا ۹٫۶ تریلیون دلار، ۲٫۱ تریلیون دلار افزایش است. اگر ۲٫۱ را بر ۷٫۵ تقسیم کنید، به رشد ۲۸٪ میرسید. معیار دوم، بازار مشتقات خارج از بورس است. به گزارش BIS، ارزش اسمی (Notional Amount) قراردادهای باز این بازار در پایان ژوئن ۲۰۲۵ به ۸۴۶ تریلیون دلار رسید که ۱۶٪ بیشتر از یک سال قبل بود. ارزش اسمی شبیه مبلغ پوشش یک بیمهنامه است: مبنای محاسبه است، نه پولی که واقعاً دستبهدست میشود. ارزش ناخالص بازار (Gross Market Value) ارزش روز همین قراردادها را با قیمتهای بازار نشان میدهد. این رقم ۲۱٫۸ تریلیون دلار بود و در یک سال ۵ تریلیون دلار (۲۹٪) بالا رفت. [S1,S2]
سه معیار اندازهٔ بازار که با هم جمعشدنی نیستند
| معیار | چه چیزی را میسنجد | عدد و تاریخ | منبع |
|---|---|---|---|
| گردش روزانهٔ ارز خارج از بورس | حجم معاملات یک روز | ۹٫۶ تریلیون دلار در روز، آوریل ۲۰۲۵ | BIS، نظرسنجی سهسالانه |
| ارزش اسمی مشتقات خارج از بورس | مبلغ مبنای قراردادهای باز | ۸۴۶ تریلیون دلار، پایان ژوئن ۲۰۲۵ | BIS، آمار نیمسالانه |
| ارزش ناخالص بازار همان مشتقات | ارزش روز قراردادهای باز | ۲۱٫۸ تریلیون دلار، پایان ژوئن ۲۰۲۵ | BIS، آمار نیمسالانه |
ناظران بازار اوراق بهادار بر سه هدف IOSCO تکیه دارند
در هر کشور، نهادهای ناظر قواعد بازار اوراق بهادار و مشتقه را تعیین و اجرا میکنند. نام و اختیار این نهادها از کشوری به کشور دیگر فرق دارد، اما در بازار اوراق بهادار چارچوب مشترکی پشت کارشان است. سازمان بینالمللی کمیسیونهای اوراق بهادار (IOSCO) سندی با عنوان «اهداف و اصول تنظیم بازار اوراق بهادار» دارد. به گزارش بانک مرکزی ایرلند، نسخهٔ ۲۰۱۷ این سند ۳۱ مه ۲۰۱۷ منتشر شد. این نسخه ۳۸ اصل دارد که بر سه هدف استوارند:
- حمایت از سرمایهگذار، یعنی کسی که پولش را وارد بازار میکند، فریب نخورد.
- منصفانه، کارآمد و شفاف بودن بازار، یعنی قیمتها و قواعد برای همه روشن باشد.
- کاهش ریسک سیستمی، یعنی مشکل یک بازیگر بزرگ کل بازار را زمین نزند.
IOSCO این چارچوب مشترک را برای تنظیم بازار اوراق بهادار میدهد و نظارت اجرایی با ناظر ملی هر کشور است. در اروپا، MiFID II تعیین میکند کدام سامانه محل معامله است. در آمریکا، CFTC بورس و نهاد پایاپای را تعریف میکند. برای معاملهگر خرد، نتیجهٔ عملی این نظارت در مجوز و رگولاتوری بروکر دیده میشود.
برداشتهای نادرستی که درباره بازارهای مالی رایج است
چند اشتباه در توضیح این بازارها بارها تکرار میشود و تصویر خواننده را کج میکند:
- OTC را کنار سهام و ارز بهعنوان یک «نوع بازار» فهرست کردن. OTC ساختار معامله است و سهام، ارز و مشتقه هر سه میتوانند خارج از بورس معامله شوند.
- بازار مالی را با بورس یا با بازار سرمایه یکی گرفتن. بورس فقط یکی از محلهای معامله است و بازار سرمایه فقط یک سر محور سررسید.
- عدد ۷٫۵ تریلیون دلار را گردش روز بازار ارز دانستن. این عدد مربوط به نظرسنجی آوریل ۲۰۲۲ است؛ نظرسنجی سهسالانهٔ BIS هر دوره عدد تازهای میدهد، پس پیش از نقل هر رقم، تاریخ آخرین دوره را ببینید.
- گفتن «بزرگترین بازار» بدون معیار و تاریخ. گردش روزانه یک جریان است و ارزش اسمی، موجودی قراردادهای باز در یک روز مشخص؛ مقایسهٔ مستقیمشان مثل مقایسهٔ تعداد مسافران روزانهٔ تاکسی با قیمت خود تاکسی است. [S1]
طبقهبندی و آمار بازار محدودیتهایی دارد
طبقهبندیای که در این صفحه آمد، ابزاری برای فهم است، نه یک تقسیمبندی رسمی. در مقررات، یک طبقهبندی واحد برای همهٔ بازارهای مالی وجود ندارد و چند محور همزمان به کار میروند. نمونهاش اروپاست: در MiFID II، «محل معامله» یکی از سه نوع بازار تنظیمشده، MTF یا OTF است. آمارها هم مرز دارند. نظرسنجی ارز BIS هر سه سال یک بار انجام میشود و آمار مشتقات خارج از بورس نیمسالانه است. پس هر عدد فقط تصویر همان ماه را نشان میدهد.
مهم
شناخت بازار با معامله در آن فرق دارد
دانستن ساختار بازار، ریسک معامله را از بین نمیبرد. اگر در هر یک از این بازارها، بهویژه با اهرم، معامله کنید، ممکن است بخشی از سرمایه یا همهٔ آن را از دست بدهید و در برخی ابزارها و حسابها، زیان حتی از سرمایهٔ حساب بیشتر شود. پیش از شروع، اصول مدیریت ریسک را بشناسید.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
تفاوت بازار پول و بازار سرمایه چیست؟
تفاوت بازار اولیه و ثانویه چیست؟
بازار فارکس جزو کدام بازار مالی است؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. بازبین ثبتشده: بهنام مجیدی. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.