فارکس چیست؟ ساختار بازار ارز، دیلرها و مقررات
وقتی کسی میگوید «در فارکس معامله میکنم»، ممکن است از دو چیز کاملاً متفاوت حرف بزند. یکی شبکهٔ گستردهٔ معاملات ارزی میان بانکها و نهادهای مالی است و دیگری حسابی نزد یک بروکر که طرف قراردادش خود همان بروکر است. این مقاله آن دو را از هم جدا میکند و نشان میدهد بازار ارز چگونه ساخته شده، چه چیزی در آن معامله میشود و چه قیدهایی روی آن نشسته است.
این مقاله برای کسی است که میخواهد پیش از هر قدم عملی بداند فارکس دقیقاً چیست. بعد از آن به مقالههای ترید چیست و سشنهای معاملاتی بروید.
در یک نگاه
- بازار دو لایه دارد، نه یکی
- طرف مقابل مشتری خرد، دیلر خودش است
- معاملهٔ نقدی اقلیت بازار است
- حجم بازار برآورد نظرسنجی است، نه شمارش
- ساختار رسمی ارز ایران از مجرای صرافی مجاز میگذرد
فارکس چیست؟
فارکس بازار جهانی مبادلهٔ ارز (Foreign Exchange) است که در آن هر معامله خرید یک ارز و فروش ارز دیگر است. این بازار بورس متمرکز ندارد و از شبکهٔ دیلرها شکل میگیرد. معاملهگر خرد در قرارداد با دیلر خودش طرف میشود، نه با کل بازار جهانی.
واژهٔ فارکس از کنار هم گذاشتن بخشهای نخست همان عبارت انگلیسی ساخته شده و در متنهای فارسی گاهی «بازار ارز» یا «بازار تبادل ارز» هم خوانده میشود. دشواری از اینجا شروع میشود که یک نام برای دو پدیدهٔ متفاوت به کار میرود. پدیدهٔ اول شبکهٔ جهانی معاملات ارزی میان بانکها، صندوقها و شرکتهاست که برای پرداخت، پوشش ریسک و جابهجایی سرمایه ارز مبادله میکنند. پدیدهٔ دوم حساب مارجینی نزد یک بروکر است که فرد در آن روی تغییر نرخ یک جفتارز موقعیت باز میکند. به هر دو فارکس میگویند، اما طرف مقابل، ابزار و قواعدشان یکی نیست.
کمیسیون معاملات آتی کالای آمریکا (CFTC) در هشدار مشتری خود این تفاوت را بیپرده توضیح میدهد. در معاملهٔ ارز خارج از بورس، وقتی مشتری خرد میخرد، فروشنده دیلر است و وقتی میفروشد، خریدار هم دیلر است. اگر با مفهوم کلی خرید و فروش در بازارهای مالی آشنا نیستید، مقالهٔ ترید چیست نقطهٔ شروع مناسبتری است.
بخشهای بعدی هرکدام خودبسندهاند و به این ترتیب پیش میروند:
- اندازهٔ بازار و اینکه عدد حجم از کجا میآید
- آنچه واقعاً خرید و فروش میشود و سهم هر ابزار
- خواندن جفتارز و دوطرفه بودن هر معامله
- منطق کد سهحرفی ارزها
- دو لایهٔ بازار، غیرمتمرکز بودن آن و بازیگرانش
- شبانهروزی بودن بازار، اهرم، اسپرد و سقفهای مقرراتی
- ریسک تسویه و سازوکار پرداخت در برابر پرداخت
- ساختار رسمی بازار ارز ایران در کنار بازار جهانی
- ریسکها، گامهای شروع آشنایی و نقشهٔ مقالههای مرتبط
حجم روزانه بازار فارکس چقدر است؟
دو عدد نزدیک به هم، از یک نظرسنجی، با دو تاریخ انتشار. این خلاصهٔ دقیقترین پاسخی است که میشود به این پرسش داد.
بانک تسویهٔ بینالمللی (BIS) هر سه سال یکبار نظرسنجی گستردهای از بازار ارز و مشتقات خارج از بورس برگزار میکند و بانکهای مرکزی کشورها نتایج آن را منتشر میکنند. دورهٔ آوریل ۲۰۲۵ این نظرسنجی دو بار گزارش شد: یک بار بهصورت مقدماتی و یک بار بهصورت نهایی.
گردش روزانهٔ بازار جهانی ارز در دو نسخهٔ نتایج نظرسنجی سهسالانه
| نسخهٔ نتایج | منتشرکننده | گردش روزانه در آوریل ۲۰۲۵ | رشد نسبت به دورهٔ قبل |
|---|---|---|---|
| مقدماتی | بانک مرکزی فنلاند، سپتامبر ۲۰۲۵ | حدود ۹٬۶۰۰ میلیارد دلار | حدود ۲۹٪ |
| نهایی | فصلنامهٔ بانک تسویهٔ بینالمللی، دسامبر ۲۰۲۵ | حدود ۹٫۵ تریلیون دلار | حدود ۲۷٪ |
تفاوت دو ردیف جدول خطا نیست. رقم مقدماتی و رقم نهایی در دو زمان منتشر شدهاند و اندکی با هم فرق دارند. به همین دلیل منابع مختلف برای یک دوره عددهای کمی متفاوت نقل میکنند و هر دو میتوانند درست باشند، به شرط آنکه نسخه و تاریخشان گفته شود.
نکتهٔ مهمتر ماهیت این عدد است. بازار ارز تابلوی مرکزی ندارد که معاملات را بشمارد، پس «حجم فارکس» شمارش نیست؛ برآورد نظرسنجی دورهای است. عددی که بدون سال و بدون نام منبع نقل شود، معمولاً به یکی از دورههای قبلی تعلق دارد و ارزش استناد ندارد.
این گردش از نظر جغرافیایی هم یکنواخت پخش نشده است. بر پایهٔ همان نظرسنجی، چهار مرکز مالی بریتانیا، آمریکا، سنگاپور و هنگکنگ رویهم حدود ۷۲٪ از گردش جهانی ارز را در آوریل ۲۰۲۵ در خود جای دادند و سهم بریتانیا بهتنهایی حدود ۳۸٪ بود.
عبارت «بزرگترین بازار مالی جهان» را زیاد میشنوید. آنچه با سند میشود گفت همین عدد گردش است؛ مقایسهٔ آن با بازارهای دیگر به تعریف یکسانی از حجم نیاز دارد که در این عبارتها معمولاً گفته نمیشود.
در فارکس دقیقا چه چیزی خرید و فروش میشود؟
تصور رایج این است که در فارکس اسکناس یا موجودی ارزی دستبهدست میشود. دقیقتر این است که قرارداد تحویل دو ارز معامله میشود: توافقی که میگوید چه مقدار از کدام ارز، در چه تاریخی و با چه نرخی در برابر ارز دیگر تحویل داده شود.
بانک تسویهٔ بینالمللی در آمار خود این قراردادها را در چند دسته جای میدهد:
دستهبندی ابزارهای بازار ارز در آمار بانک تسویهٔ بینالمللی
| ابزار | آنچه رخ میدهد |
|---|---|
| معاملهٔ نقدی (Spot) | مبادلهٔ دو ارز با نرخ لحظهٔ معامله و تحویل در چرخهٔ تسویهٔ متعارف |
| سلف قطعی (Outright Forward) | توافق روی نرخ در زمان معامله و تحویل در تاریخی دورتر |
| سواپ ارزی (FX Swap) | یک مبادله و مبادلهٔ برگشتی آن در تاریخی بعدتر، هر دو در یک بسته |
| سواپ ارزی متقابل (Currency Swap) | مبادلهٔ اصل و جریان بهرهٔ دو ارز در یک دورهٔ طولانیتر |
| اختیار معامله (Option) | حق، و نه تکلیف، خرید یا فروش ارز با نرخ از پیش تعیینشده |
ترکیب این ابزارها با تصویر ذهنی بیشتر تازهواردها جور درنمیآید. سواپ ارزی در آوریل ۲۰۲۵ پرگردشترین ابزار بازار بود و حدود ۴۱٪ از کل گردش را به خود اختصاص داد. یعنی معاملهٔ نقدی، همان چیزی که معاملهگر خرد با آن آشناست، اقلیت بازار است. بخش بزرگی از گردش، کار نهادهایی است که برای مدیریت نقدینگی و پوشش ریسک، ارز را برای دورهای کوتاه قرض میدهند و پس میگیرند.
لایهٔ خرد داستان دیگری دارد. بخشی از آنچه در سطح خرد «فارکس» نامیده میشود قرارداد مابهالتفاوت (CFD) است: قراردادی نقدیتسویه میان مشتری و ارائهدهنده که در آن هیچ ارزی تحویل نمیشود و فقط تفاوت قیمت میان باز و بسته شدن موقعیت پرداخت میشود.
جفتارز چطور خوانده میشود؟
نماد EUR/USD را تقریباً روی هر سکوی معاملاتی میبینید. ترتیب دو کد در این نماد اتفاقی نیست و جهت هر معامله به آن بسته است.
ارز نخست «ارز پایه» است و ارز دوم «ارز مظنه». قیمت جفت نشان میدهد یک واحد ارز پایه چند واحد ارز مظنه میارزد. در EUR/USD، یورو ارز پایه و دلار آمریکا ارز مظنه است؛ پس عدد این جفت میگوید یک یورو چند دلار میارزد. اگر این عدد بالا برود، یورو در برابر دلار گرانتر شده و اگر پایین بیاید، ارزانتر.
دو ارز این جفت در آمار گردش هم جایگاه بالایی دارند. در آوریل ۲۰۲۵ دلار آمریکا در یک سمت حدود ۸۹٪ از معاملات ارزی جهان حضور داشت، یورو در حدود ۲۹٪ و ین ژاپن در حدود ۱۷٪. این اعداد سهم هر ارز از معاملاتاند، نه سهم یک جفت مشخص. جمع این سهمها از کل بازار بیشتر میشود، چون هر معامله دو ارز دارد و برای هر کدام یک بار شمرده میشود.
نکته
جابهجا خواندن پایه و مظنه
رایجترین خطای تازهواردها این است که جای ارز پایه و ارز مظنه را اشتباه بگیرند. نتیجهاش این است که جهت معامله را برعکس میفهمند: خیال میکنند دلار میخرند، در حالی که در واقع یورو خریدهاند و دلار فروختهاند. پیش از هر چیز، کد اول را ارزی بدانید که قیمت آن نوشته شده است.
جفتارزها خودشان دستهبندی دارند: جفتهای اصلی که دلار آمریکا در یک سمتشان است و پرمعاملهتریناند، و جفتهای دیگر که گردش کمتری دارند. جزئیات این دستهبندی در مقالهٔ جفتارز و فهرست جفتهای اصلی در مقالهٔ جفتارزهای اصلی آمده است.
چرا هر معامله در فارکس هم خرید است و هم فروش؟
دو جمله را کنار هم بگذارید: «یورو خریدم» و «دلار فروختم». در بازار ارز، اگر جفت شما EUR/USD باشد، این دو جمله یک رویداد را توصیف میکنند.
ارز بهتنهایی قیمت ندارد؛ فقط در برابر ارز دیگر قیمت پیدا میکند. به همین دلیل هر معاملهٔ ارزی همزمان خرید یک ارز و فروش ارز دیگر است. وقتی جفتی را «میخرید»، ارز پایه را میخرید و ارز مظنه را میفروشید. وقتی آن را «میفروشید»، کار برعکس است: ارز پایه را میدهید و ارز مظنه را میگیرید. پس «قیمت دلار» بدون گفتن «برحسب چه ارزی» جملهٔ ناقصی است.
همین ساختار دوطرفه توضیح میدهد که چرا در این بازار هر دو جهت حرکت قیمت قابل معامله است. پایین آمدن یک جفت یعنی ارز مظنه در برابر ارز پایه قویتر شده است و کسی که آن جفت را فروخته، در عمل ارز قویتر را خریده است.
در لایهٔ خرد، یک نکتهٔ دیگر هم به این تصویر اضافه میشود. کمیسیون معاملات آتی کالای آمریکا در توصیف معاملهٔ ارز خارج از بورس میگوید وقتی مشتری خرد میخرد، دیلر به او میفروشد و وقتی میفروشد، دیلر از او میخرد. پس طرف قرارداد شما همان دیلر است، حتی اگر دیلر موقعیت را جای دیگری پوشش دهد؛ اینکه سفارش در نهایت به کجا میرسد از بیرون قابل مشاهده نیست.
کد سهحرفی ارز از یک استاندارد جهانی میآید
پشت کدهایی مثل USD و JPY یک استاندارد بینالمللی ایستاده است، نه عرف نانوشتهٔ بازار. استاندارد ISO 4217 برای هر ارز دو شناسه تعریف میکند و نهاد نگهدارندهٔ استاندارد فهرست آن را بهروز میکند.
منطق ساخت کد ساده است:
- هر ارز یک کد سهحرفی دارد که در نمادها و سکوهای معاملاتی دیده میشود.
- هر ارز یک کد سهرقمی هم دارد که شناسهٔ عددی همان ارز است.
- دو حرف نخست کد سهحرفی معمولاً کد کشور است.
- حرف سوم معمولاً نشانهٔ نام خود ارز است، مثل حرف آخر USD برای دلار یا JPY برای ین.
واژهٔ «معمولاً» در این قاعده مهم است: یعنی این قاعده استثنا دارد.
این جزئیات فقط کنجکاوی فنی نیست. وقتی کدها استاندارد باشند، بانکها و سامانههای پرداخت در کشورهای مختلف بدون ابهام با هم حرف میزنند. همین هماهنگی است که اجازه میدهد شبکهای بدون مرجع مرکزی کار کند. نکتهٔ ظریف اینجاست که استانداردسازی نام با استانداردسازی قیمت یکی نیست: کد هر ارز همهجا یکسان است، اما قیمتش در هر سکو میتواند کمی فرق کند.
بازار عمدهفروشی و بازار خرد دو چیزند
بیشتر سوءتفاهمها دربارهٔ فارکس از یکی گرفتن این دو لایه میآید. جملهٔ «شما با بانکهای بزرگ جهان معامله میکنید» همین تفکیک را نادیده میگیرد.
دو لایهٔ بازار ارز و طرف مقابل معامله در هر لایه
| لایه | چه کسانی | طرف مقابل معامله |
|---|---|---|
| عمدهفروشی | بانکها، صندوقها و شرکتها | نهادهای دیگر در شبکهٔ روابط دوجانبه |
| خرد | اشخاص حقیقی | دیلر یا بروکر خود، روی سکوی معاملاتی همان دیلر |
قیمتی که مشتری خرد روی صفحه میبیند از جریان لایههای بالاتر اثر میگیرد، ولی معاملهٔ او در آن لایهها انجام نمیشود. کمیسیون معاملات آتی کالای آمریکا در همان هشدار مشتری تأکید میکند که پلتفرم و قیمتی که مشتری میبیند در اختیار خود دیلر است. این وضع بهخودیخود تخلف نیست؛ ساختار همین است.
پیامد عملی این تفکیک آن است که کیفیت تجربهٔ مشتری خرد به واسطهای گره خورده است که با او کار میکند، نه به اندازهٔ بازار جهانی. اینکه دیلر سفارش را خودش پوشش میدهد یا آن را به طرف دیگری منتقل میکند، در رابطهٔ شما با او تفاوت مهمی ایجاد میکند. مقالهٔ مدلهای اجرای سفارش بروکر این مسیرها را جداگانه شرح میدهد.
غیرمتمرکز بودن فارکس یعنی چه؟
بورس تهران یک سامانهٔ معاملاتی واحد، ساعت مصوب و قیمت پایانی رسمی دارد. بازار جهانی ارز هیچکدام از اینها را ندارد و منظور از «غیرمتمرکز» دقیقاً همین است.
در این بازار ساختمان یا سامانهٔ مرکزی وجود ندارد که همهٔ سفارشها به آن برسد. معاملات در شبکهای از روابط دوجانبه انجام میشوند: هر دیلر به مشتریان و دیلرهای دیگر قیمت دوطرفه میدهد و قیمت هر جفتارز از برخورد جریان سفارش در این شبکه درمیآید. هیچ نهادی در پایان روز «قیمت رسمی» اعلام نمیکند که همه موظف به رعایتش باشند.
سه پیامد از این ساختار بیرون میآید:
- دو سکوی معاملاتی میتوانند در یک لحظه دو قیمت کمی متفاوت برای یک جفت نشان بدهند.
- بازار قیمت پایانی واحد ندارد، پس «قیمت واقعی فارکس» مصداق مشخصی ندارد.
- حجم کل بازار را نمیشود لحظهبهلحظه شمرد و فقط با نظرسنجی دورهای برآورد میشود.
یک برداشت نادرست هم اینجا رایج است: فرض اینکه نبود بورس متمرکز یعنی نبود مقررات. مقررات وجود دارد، اما در سطح نهاد ناظرِ هر واسطه اعمال میشود، نه در سطح کل بازار. بروکری که مجوز دارد، زیر نظر نهاد ناظر همان حوزه است و قیدهایش از همان نهاد میآید؛ بروکر بیمجوز یا ثبتشده در حوزهای سهلگیر ممکن است عملاً ناظری نداشته باشد.
دربارهٔ ارزش این ساختار هم اتفاقنظر نیست. عدهای غیرمتمرکز بودن را عامل کاهش شفافیت میدانند و عدهای آن را شرط انعطاف بازار. نبود قیمت پایانی واحد پیامد مستقیم همین ساختار است و هر دو گروه به آن استناد میکنند.
چه کسانی در این بازار حاضرند؟
فهرست بازیگران فارکس با تصویری که در ذهن معاملهگر خرد است فرق دارد. در آن تصویر، بازار پر از افرادی است که روی جهت قیمت موقعیت میگیرند. در واقعیت، بخش مهمی از هستهٔ بازار نهادهاییاند که برای پرداخت، پوشش ریسک یا مدیریت نقدینگی ارز مبادله میکنند، نه برای پیشبینی جهت قیمت.
هستهٔ بازار لایهٔ عمدهفروشی است، جایی که بانکها، صندوقها و شرکتها در شبکهای از روابط دوجانبه با یکدیگر ارز مبادله میکنند. مشتری خرد بیرون از این هسته میایستد و با دیلر خودش معامله میکند. شرکتی که کالا وارد میکند برای پرداخت به ارز نیاز دارد؛ صندوقی که دارایی خارجی نگه میدارد ریسک ارزیاش را پوشش میدهد. انگیزهٔ این بازیگران یکسان نیست و همین تنوع، رفتار قیمت را از بازاری که همه در آن یک هدف دارند متمایز میکند.
مسیر سفارش مشتری خرد تا لایهٔ دیلرها: طرف مقابل مشتری خرد دیلر خودش است و اتصال به لایههای بالاتر از مسیر همان دیلر میگذرد.
حضور این بازیگران جغرافیا هم دارد. بخش بزرگ گردش در چند مرکز مالی متمرکز است و بریتانیا بهتنهایی بزرگترین سهم را میان مراکز دارد. تمرکز جغرافیایی یعنی وقتی این مراکز فعالاند، تراکم معاملات بیشتر است.
مسیری که سفارش خرد تا لایهٔ بالاتر طی میکند به مدل کاری بروکر بستگی دارد. تفاوت دو الگوی رایج اتصال به نقدینگی در مقالهٔ تفاوت ECN و STP توضیح داده شده است.
چرا بازار فارکس شبانهروزی است؟
پاسخ کوتاه این است که بازاری که یک محل ندارد، یک ساعت تعطیلی هم ندارد.
بورسها ساعت مصوب دارند، چون یک سامانهٔ معاملاتی واحد باید در زمانی مشخص باز و بسته شود. بازار ارز چنین سامانهای ندارد. معاملات در مراکز مالی منطقههای زمانی مختلف انجام میشود: سنگاپور و هنگکنگ در آسیا، لندن در اروپا و نیویورک در آمریکا. وقتی روز کاری در یک منطقه به پایان نزدیک میشود، در منطقهٔ دیگر آغاز شده است. نتیجه زنجیرهای است که در طول روزهای کاری هفته قطع نمیشود.
نکته
باز بودن با یکسان بودن فرق دارد
اینکه بازار در همهٔ ساعات روزهای کاری باز است، به این معنا نیست که شرایطش در همهٔ ساعات یکسان است. تراکم معاملات با فعال شدن و تعطیل شدن مراکز مالی جابهجا میشود. در ساعات کمتراکم، فاصلهٔ قیمت خرید و فروش معمولاً بازتر است و حرکت قیمت ممکن است رفتار دیگری داشته باشد. برداشت «شبانهروزی یعنی همیشه فرصت» این تفاوت را نادیده میگیرد.
این ویژگی برای هر کسی که میخواهد بازار را بفهمد پیامد عملی دارد: انتخاب زمان بخشی از فهم شرایط معامله است، نه جزئیاتی حاشیهای. تقسیم شبانهروز به بازههای اصلی، همپوشانی آنها و روش تبدیل ساعتشان به وقت محلی در مقالهٔ سشنهای معاملاتی فارکس آمده است.
اهرم و اسپرد در فارکس یعنی چه؟
دو واژه که تقریباً در هر صفحهٔ بروکری تکرار میشوند، معمولاً بیآنکه سازوکارشان توضیح داده شود.
اهرم (Leverage) امکان باز کردن موقعیتی بزرگتر از سپردهای است که در حساب گذاشتهاید. بخشی از ارزش موقعیت بهعنوان وجه تضمین یا مارجین کنار گذاشته میشود و بقیه را ارائهدهنده در اختیار میگذارد. اهرم سود و زیان را به یک نسبت بزرگ میکند؛ یعنی حرکت کوچک قیمت در جهت مخالف میتواند بخش بزرگی از سپرده را از بین ببرد. به همین دلیل برخی نهادهای ناظر، از جمله نهاد ناظر اروپایی در تصمیم سال ۲۰۱۸، برای حسابهای خرد سقف اهرم و قاعدهٔ بستن خودکار گذاشتند. این حفاظت همهجا وجود ندارد. در قاعدهٔ بستن خودکار، وقتی مانده از سطح معینی از مارجین لازم پایینتر برود، موقعیت بهطور خودکار بسته میشود.
اسپرد (Spread) فاصلهٔ میان قیمت خرید و قیمت فروشی است که دیلر اعلام میکند. این فاصله بخشی از هزینهٔ هر معامله است و ثابت نیست. در جفتارزهای پرمعامله و در ساعات پرتراکم معمولاً تنگتر است و در جفتهای کممعامله یا ساعات کمتراکم باز میشود. نقدشوندگی بالا خاصیت کل بازار در همهٔ لحظهها نیست.
سازوکار کامل هرکدام در مقالههای اهرم و اسپرد آمده است. مارجین و واحدهای اندازهگیری حرکت قیمت هم مقالهٔ جداگانهٔ خود را دارند. اینجا همین اندازه کافی است که بدانید اهرم مقیاس ریسک را تعیین میکند و اسپرد هزینهٔ ورود و خروج را.
سقف اهرم مشتری خرد را چه کسی تعیین میکند؟
نهاد ناظر همان حوزهٔ قضایی، نه بروکر. یکی از روشنترین نمونهها تصمیم نهاد ناظر بازارهای اوراق بهادار اروپا (ESMA) است. این نهاد در ۲۷ مارس ۲۰۱۸ توافق بر سر این تصمیم را اعلام کرد و سقف اهرم مشتری خرد را برای قراردادهای مابهالتفاوت به تفکیک گروه دارایی تعیین کرد. چنین تصمیمی سندی تاریخدار است، نه لزوماً قاعدهٔ جاری؛ قاعدهٔ جاری هر حوزه را باید از نهاد ناظر همان حوزه دید.
بخشی از سقفهای اهرم مشتری خرد در تصمیم ESMA، ۲۰۱۸ (فهرست کامل گروههای دارایی نیست)
| گروه دارایی پایه | سقف اهرم مشتری خرد |
|---|---|
| جفتارزهای اصلی | ۳۰ به ۱ |
| جفتارزهای غیراصلی و طلا | ۲۰ به ۱ |
| کالاهای دیگر | ۱۰ به ۱ |
| سهام تکی | ۵ به ۱ |
| رمزارز | ۲ به ۱ |
سقف اهرم تنها جزء این بسته نبود. همان تصمیم بستن خودکار موقعیت در سطح ۵۰٪ مارجین لازم را الزامی کرد و حفاظت از ماندهٔ منفی حساب را مقرر کرد. مشوقهایی را هم که مشتری را به معامله تشویق میکنند ممنوع کرد و هشدار ریسک استاندارد را بر ارائهدهندگان واجب ساخت. حفاظت از ماندهٔ منفی یعنی زیان مشتری خرد از موجودی حسابش فراتر نمیرود. [S2]
این جدول فقط حوزهٔ نهاد ناظر اروپایی را در زمان آن تصمیم نشان میدهد. سقف اهرم و بستهٔ حفاظتی مشتری خرد به حوزهٔ قضایی وابسته است و از یک حوزه به حوزهٔ دیگر تعمیم داده نمیشود. بروکری که بیرون از این حوزه مجوز دارد، تابع قواعد نهاد ناظر خودش است که ممکن است سقف دیگری داشته باشد یا اصلاً سقفی نگذارد. پس این حفاظتها فقط وقتی شامل شما میشود که طرف قرارداد شما موجودیتی دارای مجوز در همان حوزه باشد.
دربارهٔ اثر واقعی این سقفها هم بحث هست. منتقدان میگویند بخشی از تقاضا حذف نشد و فقط به حوزههای سهلگیرتر رفت. این بحث نشان میدهد پرسیدن «این بروکر زیر نظر کدام نهاد است» از پرسیدن «اهرمش چقدر است» مهمتر است.
ریسک تسویه چیست و پرداخت در برابر پرداخت چه میکند؟
هر معاملهٔ ارزی در نهایت باید تسویه شود: هر طرف ارزی را که فروخته بپردازد و ارزی را که خریده بگیرد. چون این دو پرداخت به دو ارز متفاوت و اغلب در دو سامانهٔ پرداخت متفاوت انجام میشوند، ممکن است همزمان نباشند.
ریسک تسویه دقیقاً از همین فاصله زاده میشود: یک طرف ارز فروخته را پرداخت کند اما ارز خریده را دریافت نکند. این ریسک پس از ورشکستگی بانک هرشتات شناخته شد و به همین دلیل گاهی به آن «ریسک هرشتات» میگویند.
پاسخ ساختاری به این ریسک سازوکار پرداخت در برابر پرداخت (PvP) است. در این سازوکار، پرداخت یک ارز فقط وقتی نهایی میشود که پرداخت ارز مقابل هم انجام شود؛ پس ریسک از دست رفتن اصل مبلغ حذف میشود. سامانهٔ تسویهٔ چندارزی CLS از سال ۲۰۰۲ راهاندازی شد و به گفتهٔ خود این سامانه، بخش بزرگی از معاملات ارزی جهان را با همین سازوکار تسویه میکند.
مهم
پوشش این سازوکار کامل نیست
بخش قابلتوجهی از معاملات ارزی هنوز بیرون از سازوکار پرداخت در برابر پرداخت تسویه میشود. بنابراین ریسک تسویه کاهش یافته اما از بازار حذف نشده است. این ریسک بیشتر به لایهٔ عمدهفروشی مربوط است؛ مشتری خرد با ریسک دیگری روبهروست که در بخش ریسکها آمده است.
در کنار مقررات الزامآور، بازار عمدهفروشی ارز یک چارچوب رفتاری هم دارد. این چارچوب داوطلبانه است و جای مقررهٔ الزامآور را نمیگیرد.
ساختار رسمی بازار ارز ایران چه شکلی است؟
خوانندهٔ ایرانی وقتی واژهٔ «بازار ارز» را میشنود، احتمالاً صرافی را تصور میکند. این تصور با بازار جهانی ارز فاصلهٔ زیادی دارد و کنار هم گذاشتن ساختار این دو، تفاوت را روشن میکند.
بانک مرکزی ایران «دستورالعمل خرید و فروش ارز در شبکهٔ صرافیهای مجاز» را آذر ۱۳۹۷ ابلاغ کرد. این دستورالعمل خرید و فروش ارز را به شبکهٔ صرافی دارای مجوز محدود کرده و ثبت معاملات در سامانهٔ سنا را الزامی ساخته است. فروش ارز هم فقط برای مصارف تعریفشده مجاز است، از فهرست مصارف خدماتی و حوالهٔ اشخاص تا تأمین ارز واردات ثبتسفارششده. بانک مرکزی همچنین مرکز مبادلهٔ ارز و طلای ایران را مرجع نرخ ارز کشور معرفی کرده است؛ در این مرکز ارز بهصورت اسکناس و حواله معامله میشود.
مقایسهٔ ساختاری بازار جهانی ارز با ساختار رسمی ارز در ایران
| ویژگی | بازار جهانی ارز | ساختار رسمی ارز در ایران |
|---|---|---|
| مجرای معامله | شبکهٔ دوجانبهٔ دیلرها | شبکهٔ صرافیهای دارای مجوز |
| ثبت معامله | ثبت مرکزی واحد ندارد | ثبت در سامانهٔ سنا الزامی است |
| مرجع نرخ | نرخ رسمی واحد ندارد | مرکز مبادلهٔ ارز و طلای ایران |
| هدف معامله | پرداخت، پوشش ریسک، سرمایهگذاری و موقعیتگیری | مصارف تعریفشده در مقررات |
| شکل آنچه معامله میشود | قرارداد تحویل دو ارز | اسکناس و حواله |
مجموعهٔ مقررات ارزی بانک مرکزی هم در چند بخش تنظیم شده است. این بخشها از واردات کالا و خدمات تا خدمات ارزی، تسهیلات ارزی و رفع تعهد ارزی واردات را دربر میگیرند. نتیجه این است که در ایران دسترسی به ارز هدفمحور و مجوزمحور است، حال آنکه بازار جهانی ارز شبکهای از روابط دوجانبهٔ عمدهفروشی است.
مقررات ارزی ممکن است تغییر کند و متن جاری آن را باید از سایت بانک مرکزی دید. وضعیت حقوقی معاملهگری خرد فارکس برای ساکنان ایران موضوعی جدا از این مقایسهٔ ساختاری است و پیش از هر اقدامی باید روشن شود؛ مقالهٔ آیا فارکس در ایران قانونی است به آن میپردازد.
مهمترین ریسکهای معامله در فارکس کداماند؟
بیشتر صفحههای تبلیغاتی ریسک فارکس را به «نوسان قیمت» خلاصه میکنند. نوسان فقط یکی از ریسکهاست و برای مشتری خرد شاید مهمترینش هم نباشد.
هشدار
وجه سپردهشده نزد دیلر محافظتشده نیست
کمیسیون معاملات آتی کالای آمریکا هشدار میدهد پولی که نزد دیلر ارز خارج از بورس سپرده میشود محافظتشده نیست. اگر دیلر ناپدید یا ورشکسته شود، ممکن است بازگرداندن آن ممکن نباشد. حساب معاملاتی نزد دیلر را نباید با حساب بانکی یکی گرفت.
ریسکهای اصلی را میشود در چند دسته دید:
- ریسک طرف مقابل: چون طرف معاملهٔ شما دیلر است، سلامت مالی و رفتار همان دیلر بخشی از ریسک شماست.
- ریسک قیمتگذاری: پلتفرم و قیمتی که میبینید در اختیار خود دیلر است و مرجع مستقلی برای «قیمت درست» وجود ندارد.
- ریسک اهرم: اهرم زیان را به همان نسبت سود بزرگ میکند و حرکت کوچک قیمت میتواند به بستن خودکار موقعیت برسد.
- ریسک نقدشوندگی: در ساعات کمتراکم یا جفتهای کممعامله، اسپرد بیشتر میشود و اجرای سفارش ممکن است با قیمت دیگری انجام شود.
- ریسک حوزهٔ قضایی: حفاظتهایی مثل حفاظت از مانده منفی فقط جایی وجود دارد که نهاد ناظر آن را الزامی کرده باشد.
نهادهای ناظر این ریسکها را جدی گرفتهاند. همان هشدار کمیسیون آمریکایی گزارش میکند که در بازهٔ سهماههٔ دوم ۲۰۲۱ تا سهماههٔ اول ۲۰۲۲ بیشتر مشتریان دیلرهای ثبتشدهٔ ارز خارج از بورس در آمریکا زیان دیدند. در تصمیم نهاد ناظر اروپایی در سال ۲۰۱۸ هم هشدار ریسک استاندارد بخشی از بستهٔ الزامی ارائهدهندگان بود. هیچ روش یا ابزاری این ریسکها را از میان نمیبرد؛ فقط میشود آنها را شناخت و اندازهشان را سنجید.
گامهای شروع آشنایی با فارکس کداماند؟
آشنایی با فارکس با باز کردن حساب شروع نمیشود؛ با فهم ساختاری آغاز میشود که حساب قرار است در آن باز شود. ترتیب زیر مسیری آموزشی است، نه توصیه به ورود به بازار.
هشدار
وضعیت حقوقی پیش از هر گام
برای ساکنان ایران، وضعیت حقوقی معاملهگری خرد فارکس و کار با بروکر خارجی باید پیش از هر اقدامی روشن شود. این موضوع در مقالهٔ وضعیت حقوقی فارکس در ایران بررسی میشود.
- ساختار بازار را بشناسید: تفاوت لایهٔ عمدهفروشی و لایهٔ خرد، و اینکه طرف مقابل مشتری خرد کیست.
- ابزار را تشخیص دهید: بخشی از آنچه به مشتری خرد عرضه میشود قرارداد مابهالتفاوت است، نه خرید واقعی ارز.
- جفتارز را درست بخوانید: ارز پایه و ارز مظنه و جهت هر معامله را بدون ابهام بفهمید.
- مفهوم نظارت بر واسطه را بفهمید: حفاظتهای مشتری خرد را نهاد ناظر حوزهٔ هر واسطه تعیین میکند و به موجودیت طرف قرارداد بسته است.
- مدل اجرای سفارش را بفهمید: سفارش شما کجا میرود و چه کسی آن را پوشش میدهد.
- هزینهها و ریسکها را بسنجید: اسپرد، هزینهٔ نگهداری موقعیت، اثر اهرم و قاعدهٔ بستن خودکار.
افتتاح حساب و واریز وجه جزو این مسیر آموزشی نیست. پیش از آن باید وضعیت حقوقیای که در هشدار بالا آمد روشن شده باشد و در هر حال این کار تصمیمی شخصی است که هیچ مقالهٔ دانشنامهای جای آن را نمیگیرد. تمرین با حساب آزمایشی میتواند سازوکار سکو را نشان دهد، اما شرایط روانی و هزینههای حساب واقعی را بازتولید نمیکند.
اینکه یک بروکر مجوز دارد یا نه، از کدام نهاد و با چه دامنهای، در رجیستر عمومی همان نهاد قابل بررسی است. روش این بررسی و تفاوت مجوزهای مختلف در مقالهٔ رگولاتوری بروکر آمده است. اگر هنوز مفهوم کلی معاملهگری برایتان روشن نیست، پیش از همهٔ این گامها به مقالهٔ ترید چیست بازگردید.
نقشه خوشه فارکس
این مقاله نقطهٔ مرکزی موضوع فارکس است و بیشتر مفهومهایی که در آن فقط در حد یک جمله آمدند، صفحهٔ جداگانهٔ خود را دارند. نقشهٔ زیر رابطهٔ این صفحهها را نشان میدهد تا بتوانید هر بار از همینجا به شاخهٔ لازم بروید.
نقشهٔ مفهومی موضوع فارکس: این مقاله در مرکز و شاخههای ساختار نماد، زمان، هزینه، ریسک، واسطه و بافت ایران در اطراف آن.
شاخههای نقشه به ترتیب منطقی یادگیری چیده شدهاند:
- ساختار نماد: جفتارز، جفتارزهای اصلی و همبستگی جفتارزها
- واحدهای اندازهگیری: پیپ و لات
- هزینهٔ معامله: اسپرد، قیمت خرید و فروش و سواپ
- مقیاس ریسک: اهرم و مارجین
- زمان: سشنهای معاملاتی و ساعات بازارها
- واسطه: رگولاتوری بروکر، مدلهای اجرای سفارش و تفاوت ECN و STP
- بافت ایران: وضعیت حقوقی فارکس و مقایسه با بورس ایران
اگر هنوز با منطق معاملهگری آشنا نیستید، از مقالهٔ ترید چیست شروع کنید. اگر ساختار بازار برایتان روشن است، شاخهٔ زمان را با سشنهای معاملاتی و شاخهٔ واسطه را با مدلهای اجرای سفارش دنبال کنید.
شاخهٔ ساختار نماد از مقالهٔ جفتارز شروع میشود و با همبستگی جفتارزها ادامه پیدا میکند. برای مقیاس ریسک و هزینه، مقالههای اهرم چیست و اسپرد چیست را ببینید. شاخهٔ بافت ایران با وضعیت حقوقی فارکس برای ساکنان ایران آغاز میشود. اگر به ابزارهای نزدیک به این بازار علاقه دارید، معامله طلا در فارکس و تفاوت فارکس و ارز دیجیتال شاخههای بعدیاند.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
بازار فارکس چگونه کار میکند؟
چه کسانی در بازار فارکس معامله میکنند؟
بازار فارکس متمرکز است یا غیرمتمرکز؟
فارکس چه فرقی با خرید ارز از صرافی دارد؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. بازبین ثبتشده: بهنام مجیدی. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.