نقدینگی در بازار چیست و چگونه سنجیده میشود؟
وقتی دربارهٔ نقدینگی صحبت میشود، معمولاً دو مفهوم متفاوت مطرح است: حجم پول در اقتصاد و سهولت خرید و فروش داراییها در بازار. برای معاملهگران، نقدینگی بازار اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا بر هزینه و نحوهٔ اجرای سفارشها تأثیر میگذارد. در این مقاله، مفهوم نقدینگی بازار، روشهای اندازهگیری آن، تأثیرش بر اسپرد و اسلیپیج و دو نمونهٔ واقعی از کاهش شدید نقدینگی در بازارهای بزرگ جهانی بررسی میشود.
این مقاله برای معاملهگری است که میخواهد معنای نقدینگی را بداند و بعد سراغ اسپرد و عمق بازار برود.
در یک نگاه
- نقدینگی بازار یعنی خرید و فروش آسان با هزینهٔ کم
- دو بُعد اصلی: تنگی اسپرد و عمق سفارش
- حجم معاملات تنها نشانگر تقریبی نقدینگی است
- نقدینگی با ساعت روز و شوکها تغییر میکند
- پوند در ۷ اکتبر ۲۰۱۶ نمونهای واقعی از نقدینگی پایین است
نقدینگی بازار چیست و با نقدینگی پولی چه فرقی دارد؟
نقدینگی بازار یعنی اینکه بتوانید مقدار زیادی از یک دارایی را با هزینهٔ کم و در زمان کوتاه بخرید یا بفروشید، بیآنکه قیمت بهطور معناداری جابهجا شود. کمیتهٔ نظام مالی جهانی (CGFS) دو بُعد اصلی نقدینگی را معرفی میکند: تنگی (Tightness)، یعنی پایین بودن اختلاف قیمت خرید و فروش (اسپرد)، و عمق (Depth)، یعنی توان بازار در جذب سفارشهای بزرگ بدون تغییر شدید قیمت. نقدینگی ثابت نیست و با ساعت روز و شوکهای بازار تغییر میکند. تعریف صندوق بینالمللی پول (IMF) سه جزء دارد: مقدار زیاد، هزینهٔ کم و زمان کوتاه. نقدینگی صفت صفر و یکی نیست: هرچه یکی از این سه جزء ضعیفتر باشد، دارایی کمنقدشوندهتر است، هرچند هنوز قابل فروش باشد.
توانایی خرید یا فروش مقدار زیادی از یک دارایی مالی با هزینهٔ کم و در زمان کوتاه
صندوق بینالمللی پول (IMF)
قیاس روزمرهاش بازار خودروی دستدوم است. اگر مدلی پرطرفدار را بفروشید، خریدار زود پیدا میشود و قیمت نزدیک به آگهیهای مشابه میماند. اگر خودرویی کمیاب با مشتری انگشتشمار داشته باشید، یا باید هفتهها منتظر بمانید یا قیمت را پایین بیاورید تا کسی بخرد. هر دو خودرو هستند، اما سهولت تبدیلشان به پول یکسان نیست؛ اولی نقدینگی بالایی دارد و دومی نقدینگی پایینی. این مفهوم را نباید با نقدینگی در اقتصاد کلان یکی گرفت. در اخبار اقتصادی، نقدینگی معمولاً به حجم کل پول یک اقتصاد اشاره دارد که سیاست پولی بانک مرکزی بر آن اثر میگذارد. نقدینگی بازار ویژگی یک دارایی یا یک بازار مشخص است: اینکه سفارش شما در همان لحظه با چه هزینهای اجرا میشود. در حسابداری هم نقدینگی به توان یک شرکت در پرداخت بدهیهای کوتاهمدت برمیگردد که موضوع دیگری است.
نکته
لیکوییدیتی در زبان معاملهگران
لیکوییدیتی (Liquidity) در متنهای فارسی ترید همان نقدینگی بازار است. معنای خاصتری که برخی تحلیلگران به این واژه میدهند، در صفحهٔ مفهوم لیکوییدیتی در تحلیل قیمت آمده است.
نقدینگی چگونه کار میکند و با چه سنجههایی اندازه گرفته میشود؟
نقدینگی را با یک عدد نمیتوان سنجید. کمیتهٔ نظام مالی جهانی (CGFS)، وابسته به بانک تسویهٔ بینالمللی (BIS)، دو بُعد را از هم جدا میکند. تنگی (Tightness) توان بازار در جفتکردن عرضه و تقاضا با هزینهٔ کم است. سنجهٔ آن اسپرد خرید–فروش است، یعنی فاصلهٔ بهترین قیمت پیشنهادی خرید با بهترین قیمت پیشنهادی فروش. سازوکار این دو قیمت در صفحهٔ بید و اسک توضیح داده شده است. هرچه اسپرد کوچکتر باشد، هزینهٔ رفتوبرگشت یک معامله کمتر است. عمق (Depth) توان بازار در جذب جریانهای بزرگ معامله است، بیآنکه قیمت بهطور معنادار تغییر کند. معاملهگر این بُعد را در دفتر سفارش یا عمق بازار میبیند. اگر در قیمتهای نزدیک به قیمت جاری سفارشهای زیادی نشسته باشد، سفارشهای بزرگتر قیمت را زیاد جابهجا نمیکنند. بُعد سومی هم در بحث نقدینگی به کار میرود: بازگشتپذیری (Resilience). منظور این است که پس از یک سفارش بزرگ، قیمت و سفارشهای تازه با چه سرعتی به حالت عادی برمیگردند. این بُعد را سختتر از دو بُعد دیگر میتوان مستقیم دید، چون باید رفتار بازار را در طول زمان دنبال کرد. حجم معاملات هم اغلب نشانهٔ نقدینگی شمرده میشود، اما فقط نشانگری تقریبی است و هیچیک از سه بُعد بالا را مستقیم اندازه نمیگیرد.
سه بُعد نقدینگی با سنجهٔ رایج هر کدام، و حجم معاملات بهعنوان نشانگری جدا که بُعد نیست
| بُعد یا نشانگر | پرسشی که پاسخ میدهد | سنجهٔ رایج | نشانهٔ ضعف |
|---|---|---|---|
| تنگی | هر معامله چقدر هزینه دارد؟ | اسپرد خرید–فروش | اسپرد زیاد |
| عمق | سفارش بزرگ چقدر قیمت را جابهجا میکند؟ | حجم سفارشهای نشسته نزدیک قیمت | پرش قیمت با سفارش متوسط |
| بازگشتپذیری | بازار با چه سرعتی ترمیم میشود؟ | زمان برگشت قیمت و اسپرد | اثر ماندگار یک سفارش |
| حجم معاملات | چقدر معامله انجام شده است؟ | مجموع حجم در یک دوره | نشانگر تقریبی، نه بُعد مستقل |
نقدینگی پایین چه اثری روی معاملهگر دارد؟
نقدینگی پایین سه هزینه را مستقیم به معاملهگر تحمیل میکند. اسپرد بیشتر میشود، سفارش با اسلیپیج پر میشود و قیمت با سفارشهایی که چندان بزرگ نیستند تند حرکت میکند. اسپرد بیشتر یعنی از لحظهٔ ورود، فاصلهٔ بیشتری تا نقطهٔ سربهسر دارید. وقتی خریداران و فروشندگان فعال کماند، بهترین قیمتهای دو طرف از هم دورتر میایستند و همین فاصله هزینهٔ پنهان هر معامله است. اسلیپیج (Slippage) فاصلهٔ قیمت اجرای واقعی با قیمتی است که هنگام ثبت سفارش دیدهاید. وقتی سفارش بازار را در بازاری کمعمق ثبت میکنید، بهترین قیمت موجود ممکن است فقط بخشی از حجم شما را پوشش دهد و بقیه در قیمتهای بدتر پر شود. فرض کنید سفارش فروشی ثبت میکنید که از کل حجم نشسته در بهترین قیمت خرید بزرگتر است. بخش اول سفارش در همان قیمت پر میشود، بخش بعدی در سطح پایینتر و این روند ادامه پیدا میکند تا کل حجم اجرا شود. میانگین قیمت اجرای شما از قیمتی که روی صفحه دیدید بدتر خواهد بود. اگر حتی سفارشی در اندازهٔ معمول همان بازار چنین مسیری را طی کند و قیمت را محسوس جابهجا کند، به آن بازار کمعمق میگویند.
مقایسهٔ بازار با نقدینگی بالا و پایین از دید معاملهگر
| ویژگی | نقدینگی بالا | نقدینگی پایین |
|---|---|---|
| اسپرد خرید–فروش | کم | زیاد |
| اجرای سفارش بزرگ | نزدیک به قیمت دیدهشده | با اسلیپیج و در چند سطح قیمت |
| اثر یک سفارش بر قیمت | ناچیز | محسوس |
| خروج از موقعیت | سریع و کمهزینه | کند یا پرهزینه |
اثر نقدینگی پایین معمولاً در لحظهای بیشتر حس میشود که به آن نیاز دارید: هنگام خروج از یک موقعیت در بازاری که همزمان همه میخواهند از آن خارج شوند.
کدام بازارها و ساعتها نقدینگی بالاتری دارند؟
بازار ارز از پرمعاملهترین بازارهای جهان است. به گزارش BIS، میانگین حجم روزانهٔ معاملات ارزی در آوریل ۲۰۲۵ به ۹٫۶ تریلیون دلار رسید که ۲۸٪ بیشتر از ۲۰۲۲ بود. این رقم از نظرسنجی BIS به دست آمده است که هر سه سال یک بار انجام میشود؛ ۵۲ حوزهٔ قضایی در آن شرکت داشتند و نتایج آن ممکن است بازنگری شود. در همان ماه، دلار آمریکا در ۸۹٪ همهٔ معاملات ارزی یک طرف معامله بود. هر معامله در بازار فارکس دو ارز دارد و در بیشتر آنها یکی از این دو ارز دلار بود. پس سهم بزرگی از جریان سفارشهای ارزی از مسیر دلار میگذرد. اما حجم کل یک بازار نمیگوید هر ابزار در هر ساعت چقدر نقدشونده است. سه عامل تصویر را دقیقتر میکنند: [S1]
- ساعت روز: نقدینگی یک جفتارز در طول شبانهروز ثابت نیست و با فعالشدن و بستهشدن مراکز مالی تغییر میکند. یک نمونهٔ مستند، ساعات اولیهٔ معاملات آسیا برای پوند است: افت ناگهانی ۷ اکتبر ۲۰۱۶ در همین ساعات رخ داد و کمیتهٔ بازارهای BIS در تحلیل آن وزن زیادی به ساعت روز داد. ترتیب این مراکز در صفحهٔ سشنهای معاملاتی فارکس آمده است.
- نوع دارایی: یک مقالهٔ کاری BIS بازارهای سهام، ارز و اوراق دولتی آمریکا، اروپا و ژاپن را کنار هم گذاشت. نتیجه این بود که نقدینگی هر سه گروه طی چند دهه بهطور چشمگیر بیشتر شده است.
- ابزار مشخص: حتی در یک بازار، همهٔ ابزارها هماندازه نقدشونده نیستند. یک جفتارز پرمعامله و یک جفت کممعامله، یا اوراق تازهمنتشرشده و اوراق قدیمیتر، در یک ساعت مشترک رفتار متفاوتی دارند.
پاسخ دقیقتر این است که نقدینگی ویژگی ترکیب «دارایی، ساعت و شرایط بازار» است، نه برچسب ثابت یک بازار.
نمونه واقعی: پوند در ۷ اکتبر ۲۰۱۶ و اوراق خزانه آمریکا در مارس ۲۰۲۰
دو رویداد نشان میدهند نقدینگی چگونه میتواند ناگهان در بازارهای بزرگ کاهش یابد.
پوند در ساعات اولیهٔ آسیا، ۷ اکتبر ۲۰۱۶
در ۷ اکتبر ۲۰۱۶، پوند در ساعات اولیهٔ معاملات آسیا حدود ۹٪ در برابر دلار افت کرد و کمی بعد بخش زیادی از این حرکت را برگرداند. کمیتهٔ بازارهای BIS در گزارش ۱۳ ژانویهٔ ۲۰۱۷ دو عامل را برجسته کرد: ساعت روز و «تقویتکنندههای مکانیکی»، از جمله جریانهای پوشش اختیار معامله. جدا از جزئیات این گزارش، سازوکار عمومی نقدینگی پایین زنجیرهوار است. در ساعتی که خریدار کم است، هر سفارش فروش قیمت را بیشتر پایین میبرد. افت بیشتر، دستورهای حد ضرر بیشتری را فعال میکند و هر حد ضرر فعالشده خودش یک سفارش فروش تازه است. وقتی دفتر سفارش کمعمق باشد، خرید کافی برای متوقف کردن این زنجیره وجود ندارد. [S4]
اوراق خزانهٔ آمریکا، مارس ۲۰۲۰
نمونهٔ دوم نشان میدهد شوک حتی بازار اوراق دولتی آمریکا را بینصیب نمیگذارد. در جریان نوسانات شدید بازارهای مالی در مارس ۲۰۲۰، اختلاف قیمت خرید و فروش (اسپرد) بهشدت افزایش یافت، بهویژه در اوراق قدیمیتر (Off-the-run) که دیگر جدیدترین سری منتشرشده نیستند. در حالت کلی، وقتی فشار فروش از ظرفیت معاملهگران اصلی (دیلرها) برای جذبش فراتر برود، واسطهها جای خالی برای خرید ندارند. در این وضع، عمق بازار حتی در داراییای با این جایگاه ناگهان کم میشود.
مهم
دو رویداد، یک درس
هر دو رویداد در بازارهای بزرگ جهانی رخ دادند: یکی در بازار ارز و دیگری در بازار اوراق دولتی آمریکا. درس مشترکشان این است که نقدینگی در لحظهٔ فشار آزموده میشود و تصویری که از ساعتهای آرام دارید ممکن است در ساعت کممعامله یا هنگام شوک صدق نکند.
حجم معاملات با نقدینگی یکی نیست
رایجترین خطا دربارهٔ نقدینگی این است که آن را با حجم معاملات یکی بگیرید. حجم میگوید در یک دوره چقدر معامله انجام شده است؛ نقدینگی میگوید معاملهٔ بعدی شما با چه هزینهای و با چه اثری بر قیمت انجام میشود. این دو به هم ربط دارند، اما جای هم نمینشینند. رقم ۹٫۶ تریلیون دلاری BIS را در نظر بگیرید. این عدد میانگین روزانهٔ کل بازار ارز در یک ماه است و چیزی دربارهٔ اسپرد یک جفتارز در ساعت کممعامله، یا عمق دفتر سفارش در لحظهٔ یک خبر، نمیگوید. پوند در اکتبر ۲۰۱۶ هم بخشی از همین بازار بزرگ بود و باز ناگهان کمعمق شد. بزرگی یک بازار هم زیر فشار فروش، معامله را آسان نمیکند. در نوسانات شدید مارس ۲۰۲۰، اوراق خزانه زیر فشار فروش بود و اسپرد خرید–فروش در آن بیشتر شد، نه کمتر. به همین دلیل سنجههایی مثل اسپرد و عمق، تصویر دقیقتری از حجم خام میدهند. خطای دوم این است که نقدینگی را ویژگی ثابت یک بازار بدانید؛ بازاری که دیروز روان بود، در ساعت دیگری یا هنگام شوک رفتار دیگری دارد. [S1]
هشدار
حجم بالا، اجرای تضمینی نیست
پرمعامله بودن یک بازار به این معنا نیست که سفارش شما، از جمله حد ضرر، همیشه در قیمت تعیینشده اجرا میشود. در لحظهٔ شوک یا در ساعت کممعامله، فاصلهٔ قیمت اجرا با قیمت مورد انتظار ممکن است زیاد باشد و بخشی از سرمایه یا همهٔ آن را از دست بدهید.
نقدینگی ثابت نیست و در شوک میتواند کم شود
تصویر بلندمدت نقدینگی با تصویر روزهای سخت یکی نیست. مقالهٔ کاری ۱۲۲۹ BIS که ۲۲ نوامبر ۲۰۲۴ منتشر شد، نشان میدهد نقدینگی بازار در دستههای مختلف دارایی طی دهههای اخیر بهطور چشمگیر بیشتر شده است. اما بهبود میانگین به این معنا نیست که بازار هر روز روان است؛ رویداد پوند در ۲۰۱۶ و فشار فروش اوراق خزانه در ۲۰۲۰ هر دو در همین دورهٔ بهبود بلندمدت رخ دادند. نکتهٔ مهم دیگر این است که نتایج این پژوهش لزوماً برای همهٔ بازارهای مالی صدق نمیکند. یافتههای این پژوهش دربارهٔ بازارهای سهام، ارز و اوراق دولتی آمریکا، اروپا و ژاپن است؛ بازارهایی مثل کریپتو در نمونهٔ آن نبودند و نتیجه را نمیتوان مستقیم به آنها تعمیم داد. اسپردی هم که یک کارگزار یا پلتفرم نشان میدهد، تصویر همان محل اجرا در همان لحظه است، نه کل بازار.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
بازار کم عمق یعنی چه؟
چرا اسپرد در بازار با نقدینگی پایین بیشتر میشود؟
نقدینگی بالا و پایین چه تفاوتی دارد؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. بازبین ثبتشده: بهنام مجیدی. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.