شاخص چیست؟ تعریف، وزندهی و ابزارهای معامله
وقتی گفته میشود «S&P 500 بالا رفت»، خیلیها تصور میکنند چیزی به نام شاخص در بازار دستبهدست میشود. این تصور طبیعی است، چون شاخص روی نمودار درست مثل یک سهم بالا و پایین میرود. اما شاخص یک عدد محاسباتی است؛ آنچه معامله میشود ابزاری است که روی این عدد ساخته شده و هر کدام قاعده و ریسک خودش را دارد.
این مقاله برای معاملهگری است که میخواهد بداند شاخص چیست و با چه ابزاری معامله میشود. بعد از آن میتوانید سراغ مقالهٔ CFD و اهرم بروید.
در یک نگاه
- شاخص حرکت یک گروه دارایی را در یک عدد خلاصه میکند.
- روش وزندهی تعیین میکند هر جزء چقدر در عدد اثر دارد.
- خود شاخص خریدنی نیست؛ ابزار مشتق یا صندوق آن را دنبال میکند.
- ارزش هر تیک قرارداد شاخصی از ضریب قرارداد حساب میشود.
- اهرم CFD شاخص ریسک زیان سریع دارد.
شاخص چیست و چه چیزی را اندازه میگیرد؟
شاخص (Index) عددی است که حرکت مجموعهای از داراییها، مثلاً سهام تعدادی شرکت بزرگ، را در یک عدد خلاصه میکند. شاخص خودش دارایی قابلخرید نیست؛ شما فقط از راه ابزارهایی مثل قرارداد آتی، CFD، اختیار معامله یا صندوق شاخصی در حرکتش سهیم میشوید.
فرض کنید میخواهید بدانید سهام شرکتهای بزرگ آمریکا در یک روز معاملاتی رویهمرفته بالا رفتند یا پایین آمدند. نگاهکردن به قیمت تکتک سهمها کار عملی نیست و تصویر روشنی هم نمیدهد. شاخص این مشکل را با یک قاعدهٔ ثابت حل میکند: قیمت اعضای گروه را با وزن مشخصی ترکیب میکند و یک عدد میدهد. این عدد بهتنهایی معنای زیادی ندارد و ارزشش در مقایسه با سطح قبلی همان شاخص روشن میشود.
نمونهٔ آشنا S&P 500 است. بورس اختیار معامله Cboe این شاخص را نمایندهٔ ۵۰۰ شرکت بزرگ آمریکایی معرفی میکند. وقتی سطح آن بالا میرود، یعنی ترکیب وزندار قیمت این گروه بالا رفته است، نه لزوماً قیمت همهٔ اعضا. ممکن است بخشی از شرکتها افت کرده باشند و چند عضو پروزن کل عدد را بالا کشیده باشند.
شاخص فقط مخصوص سهام نیست و برای هر گروه دارایی که قیمت قابلثبت دارد ساخته میشود. با این حال، وقتی در پلتفرمهای فارکس و CFD از «ایندکس» حرف میزنند، معمولاً منظور شاخصهای بازار سهام جهانی است. «معامله شاخص» هم در همین معنا یعنی معامله روی ابزاری که حرکت چنین عددی را دنبال میکند.
شاخص چگونه ساخته و وزندهی میشود؟
ساختن شاخص به دو تصمیم نیاز دارد: کدام داراییها عضو باشند و هر عضو چه وزنی بگیرد. به تصمیم دوم روش وزندهی میگویند و همین روش تعیین میکند حرکت هر جزء چقدر در عدد نهایی دیده شود. سبد خرید ماهانه را در نظر بگیرید: اگر قیمت نان بالا برود، اثرش بر هزینهٔ کل سبد به این بستگی دارد که چقدر نان در سبد گذاشتهاید، نه فقط به اینکه نان گران شده است.
وزندهی قیمتی و نقش مقسومعلیه
در وزندهی قیمتی (price-weighted)، قیمت یک سهم از هر عضو جمع میشود و حاصل بر عددی به نام مقسومعلیه (divisor) تقسیم میشود. در این روش سهم گرانقیمتتر، فارغ از اندازهٔ شرکت، اثر بیشتری بر شاخص دارد. میانگین صنعتی داو جونز (Dow Jones Industrial Average) با همین منطق محاسبه میشود.
مقسومعلیه پیوستگی شاخص را حفظ میکند. وقتی شرکتی سهامش را تقسیم میکند (stock split)، قیمت هر سهم پایین میآید، بیآنکه ارزش شرکت تغییر کند. اگر مقسومعلیه ثابت بماند، شاخص بیدلیل افت میکند؛ برای همین مقسومعلیه تعدیل میشود تا سطح شاخص پیش و پس از تقسیم یکسان بماند. با این حال، وزن همان عضو کم میشود، چون قیمت هر سهمش پایین آمده و در این روش وزن از قیمت میآید.
وزندهی بر اساس ارزش بازار و هموزن
در وزندهی بر اساس ارزش بازار (market-capitalization weighted)، وزن هر عضو در شکل پایهٔ این روش از ارزش کل سهام آن شرکت میآید، یعنی قیمت هر سهم ضرب در تعداد سهام. اینجا شرکت بزرگتر اثر بیشتری دارد، نه سهم گرانتر و تقسیم سهام هم وزن شرکت را عوض نمیکند. S&P 500 از همین خانواده است، هرچند اینکه کدام سهام در شمارش بیاید را ناشر هر شاخص در قاعدهٔ خودش تعیین میکند.
روش هموزن (equal-weighted) به همهٔ اعضا، صرفنظر از قیمت یا اندازه، سهم برابر میدهد. چنین شاخصی حرکت شرکتهای کوچکتر گروه را پررنگتر از شاخص ارزشبازاری نشان میدهد، چون دیگر چند شرکت بسیار بزرگ عدد را در دست ندارند.
سه روش وزندهی شاخص و اثر هر کدام بر عدد نهایی
| معیار | وزندهی قیمتی | وزندهی ارزش بازار | هموزن |
|---|---|---|---|
| آنچه وزن را تعیین میکند | قیمت هر سهم | قیمت سهم ضرب در تعداد سهام | سهم برابر برای همه |
| عضو پراثر | سهم گرانقیمت | شرکت بزرگ | وزن برابر، بدون عضو برتر |
| اثر تقسیم سهام | مقسومعلیه تعدیل میشود و وزن عضو کم میشود | وزن شرکت ثابت میماند | وزن عضو ثابت میماند |
شاخصهای معروف جهانی چه تفاوتی با هم دارند؟
خطای رایج این است که همهٔ شاخصهای مشهور را از یک جنس بدانیم. S&P 500 و داو جونز هر دو سهام آمریکا را نشان میدهند، ولی به دو روشی که بالاتر آمد وزن میگیرند: اولی با ارزش بازار و دومی با قیمت. برای همین ممکن است در یک روز تصویر کمی متفاوت از همان بازار بدهند.
ناسدک و نیکی دو نام آشنای دیگرند. «ناسدک» هم نام یک بورس آمریکایی است و هم نام خانوادهای از شاخصها که شرکتهای فهرستشده در آن بورس را دنبال میکنند. نیکی از شناختهشدهترین شاخصهای بازار سهام ژاپن است. روش وزندهی این دو را باید از سند روششناسی ناشر هر شاخص خواند. هر ناشر فهرست اعضا و قاعدهٔ وزندهی را در همین سند منتشر میکند و مرجع نهایی همان سند است.
چهار شاخص مشهور و منطق وزندهی آنها
| شاخص | بازار | روش وزندهی |
|---|---|---|
| S&P 500 | سهام شرکتهای بزرگ آمریکا | ارزش بازار |
| داو جونز | سهام آمریکا | قیمتی، با مقسومعلیه |
| ناسدک | شرکتهای فهرستشده در بورس ناسدک | طبق سند روششناسی ناشر |
| نیکی | سهام ژاپن | طبق سند روششناسی ناشر |
برای معاملهگر، روش وزندهی فقط یک اطلاع عمومی نیست. اگر روی ابزاری مبتنی بر شاخص سهام موقعیت میگیرید، باید بدانید کدام اعضا بیشترین اثر را بر آن عدد دارند. خبر یک شرکت بزرگ ممکن است بر شاخص ارزشبازاری اثر زیادی بگذارد و بر شاخص قیمتی اثر کمی، یا برعکس.
چرا خود شاخص را نمیشود خرید و با چه ابزارهایی معامله میشود؟
شاخص را نمیشود خرید، چون فهرستی از قیمتها بهاضافهٔ یک فرمول است، نه داراییای که کسی مالکش باشد. به گفتهٔ Investor.gov، سایت آموزشی کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC)، سرمایهگذاری مستقیم در شاخص بازار ممکن نیست؛ صندوقهای شاخصی شاخص را دنبال میکنند و راه غیرمستقیم آناند. راههای دیگر هم ابزارهاییاند که ارزششان به همین عدد گره خورده است:
- صندوق شاخصی: صندوق سرمایهگذاری مشترک یا صندوق قابل معامله در بورس (ETF) که شاخص را دنبال میکند. در این حالت شما مالک واحدهای صندوق میشوید، نه مالک خود شاخص.
- قرارداد آتی: ارزش قرارداد از ضرب سطح شاخص در یک ضریب پولی ثابت به دست میآید و معامله در بورس آتی انجام میشود. نمونهاش قرارداد Micro E-mini S&P 500 در CME Group است.
- قرارداد مابهالتفاوت (CFD): توافقی میان شما و ارائهدهنده است که تفاوت سطح شاخص میان باز و بستهشدن موقعیت را تسویه میکند. طرف حساب شما خود ارائهدهنده است.
- اختیار معامله (option): قراردادی است که به دارندهاش حق میدهد، نه تعهد و در اختیار شاخصی تسویهاش به سطح شاخص گره خورده است. اختیارهای SPX و XSP در Cboe از این دستهاند.
اختیار SPX نمونهٔ روشنی است از اینکه شاخص دارایی قابلتحویل نیست. طبق توضیح Cboe، موقعیتهای SPX در سررسید مستقیم به پول نقد تسویه میشوند و نیازی به تحویل یا دریافت سهام نیست.
در پلتفرمهای فارکس، نمادی که با نام یک شاخص دیده میشود معمولاً یک CFD است. پس روشنکردن نوع ابزار مقدم بر هر تحلیلی است، چون قاعدهٔ تسویه، هزینه و ریسک هر کدام جداست.
شاخص یک عدد محاسباتی است و معامله روی آن از راه صندوق شاخصی، قرارداد آتی، CFD یا اختیار معامله انجام میشود
ارزش اسمی و ارزش هر تیک قرارداد شاخصی چگونه حساب میشود؟
یک حرکت مشخص در شاخص، بسته به ابزار، ارزش پولی متفاوتی دارد. کلید این تفاوت ضریب قرارداد (multiplier) است، یعنی عددی که مشخص میکند هر واحد شاخص چه مبلغی ارزش دارد. ارزش اسمی (notional value) هم ارزش کل قرارداد است و از ضرب سطح شاخص در همین ضریب به دست میآید.
فرض کنید سطح شاخص S&P 500 را با حرف L نشان دهیم تا محاسبه به هیچ قیمت مشخصی وابسته نباشد. طبق مشخصات CME Group، قرارداد آتی Micro E-mini S&P 500 برابر ۵ دلار ضرب در شاخص است و کوچکترین گام قیمت آن، یعنی تیک (tick)، ۰٫۲۵ واحد شاخص است. با این دو عدد، سه نتیجه به دست میآید: [S4]
- ارزش اسمی یک قرارداد Micro E-mini برابر L × ۵ دلار است.
- هر یک واحد حرکت شاخص، ارزش قرارداد را ۵ دلار تغییر میدهد.
- هر تیک، یعنی ۰٫۲۵ واحد، برابر ۵ × ۰٫۲۵ = ۱٫۲۵ دلار است. [S4]
در اختیارهای Cboe، فرمول ارزش اسمی SPX برابر سطح شاخص × ۱۰۰ دلار است و XSP یکدهمِ آن، یعنی L × ۱۰۰ × ۱/۱۰ یا L × ۱۰ دلار. با همین حساب، ارزش اسمی ده قرارداد XSP با یک قرارداد SPX برابر است. هر سه ابزار به یک عدد نگاه میکنند، ولی ارزش اسمی هر قرارداد در آنها بهکلی فرق دارد.
نکته
ضریب را پیش از اندازهٔ موقعیت بخوانید
پیش از هر معامله روی ابزار شاخصی، ضریب و اندازهٔ تیک را از صفحهٔ مشخصات رسمی همان قرارداد بخوانید، چون بورس میتواند این مشخصات را تغییر دهد. اندازهٔ موقعیت و حد ضرر وقتی معنا دارد که بدانید هر واحد حرکت شاخص چه مبلغی حساب شما را جابهجا میکند.
ریسکها و محدودیتهای معامله شاخص با اهرم چیست؟
ریسک اصلی معامله شاخص با CFD از اهرم میآید. اهرم یعنی با سپردن بخشی از ارزش موقعیت بهعنوان وجه تضمین، موقعیتی بزرگتر از موجودی خود باز کنید. با اهرم ۲۰ به ۱، هر یک واحد وجه تضمین موقعیتی بیست برابر آن را کنترل میکند. پس حرکتی خلاف جهت موقعیت به اندازهٔ یکبیستم ارزش آن، بدون احتساب هزینهها، کل وجه تضمین را از بین میبرد. همین سازوکار خطرات اهرم را جدی میکند.
سازمان اوراق بهادار و بازارهای اروپا (ESMA) در ۲۰۱۸ برای حمایت از مشتری خرد در اتحادیهٔ اروپا سقف اهرم CFD را محدود کرد: ۲۰ به ۱ برای شاخصهای اصلی و ۱۰ به ۱ برای شاخصهای سهام غیراصلی. این اقدامات حفاظت از ماندهٔ منفی (negative balance protection) در هر حساب را هم شامل شد که از ۱ اوت ۲۰۱۸ برای CFD اجرا شد؛ یعنی طبق این اقدام، زیان مشتری خرد در هر حساب نباید از موجودی همان حساب فراتر برود. این قاعدهها در ۲۰۱۸ بهصورت مداخلهٔ محصولی ESMA برای مشتری خرد در اتحادیهٔ اروپا وضع شد؛ بیرون از آن حوزه خودبهخود اعمال نمیشود و قاعدهٔ جاری را باید از مقررات کشور خود و شرایط ارائهدهنده بخوانید.
آمار پشت این تصمیم هم روشن است. ESMA به تحلیل نهادهای ملی ناظر استناد کرد که نشان میداد ۷۴ تا ۸۹ درصد حسابهای خرد در CFD معمولاً زیان میکنند. این عدد به حسابهای خرد در تحلیلهای ملی تا ۲۰۱۸ مربوط است و نمیشود آن را به همهٔ ارائهدهندهها یا هر دورهای تعمیم داد. [S1]
هشدار
اهرم زیان را هم بزرگ میکند
در معامله شاخص با CFD و اهرم، یک حرکت کوچک خلاف موقعیت میتواند وجه تضمین شما را بهسرعت مصرف کند و ممکن است بخشی از سرمایه یا همهٔ آن را از دست بدهید.
چه برداشتهای نادرستی درباره شاخص رایج است؟
سه برداشت نادرست مستقیم به تصمیم معاملاتی ربط پیدا میکنند و هر کدام هزینهٔ مشخصی دارد:
- خریدنیدانستن خود شاخص: دو معاملهگر ممکن است هر دو بگویند «روی S&P 500 موقعیت دارم»، ولی یکی واحد صندوق داشته باشد و دیگری CFD یا قرارداد آتی. تسویه، هزینه و طرف حساب این ابزارها یکی نیست و ریسکشان هم کاملاً فرق دارد.
- قیمتوزنیخواندن S&P 500: این شاخص بر پایهٔ ارزش بازار وزن میگیرد، پس قیمت بالای یک سهم بهتنهایی وزن بیشتری به آن شرکت نمیدهد.
- یکیگرفتن SPX و XSP: هر دو روی S&P 500 ساخته شدهاند، ولی ارزش اسمی XSP یکدهم SPX است. اشتباهگرفتن آنها اندازهٔ موقعیت را ده برابر بزرگتر یا کوچکتر از قصد شما میکند.
حالا که فرق عدد شاخص و ابزار آن روشن شد، گام بعد خواندن مشخصات همان ابزاری است که قصد معاملهاش را دارید: ضریب، تیک، شیوهٔ تسویه و سقف اهرم.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
ایندکس چیست؟
فرق شاخص با صندوق شاخصی چیست؟
CFD شاخص چیست؟
شاخص S&P 500 چیست؟
شاخص داو جونز چیست؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. بازبین ثبتشده: بهنام مجیدی. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.