حجم معاملات چیست و در تحلیل تکنیکال چه نقشی دارد؟
گاهی میلههای پایین نمودار «تعداد معاملهها» خوانده میشوند و رنگ سبز یا قرمزشان نشانهٔ برتری خریداران یا فروشندگان به حساب میآید. حجم معاملات در واقع واحدهای معاملهشده را میشمارد و هر واحد هم خریدار دارد و هم فروشنده. این مقاله روشن میکند حجم در هر بازار دقیقاً چه چیزی را میشمارد و کجا نمیشود به آن تکیه کرد.
این مقاله برای معاملهگری است که میلههای حجم را روی نمودار میبیند و میخواهد بداند چه چیزی را میشمارند؛ گام بعدی شناخت اندیکاتورها و الگوهای نموداری است.
در یک نگاه
- حجم یعنی تعداد واحدهای معاملهشده در یک دوره
- در فارکس و سیافدی معمولاً فقط حجم تیکی در دسترس است
- حجم با اندازهٔ تغییر قیمت رابطه دارد، نه با جهت آینده
- حجم و نرخ باز دو مفهوم متفاوتاند
- حجم گزارششدهٔ صرافیهای کریپتو همیشه معاملهی واقعی نیست
حجم معاملات دقیقا چه چیزی را میشمارد؟
حجم معاملات یعنی تعداد واحدهای معاملهشدهٔ یک دارایی در یک دورهٔ مشخص، مثلاً در یک کندل یا یک روز. سهم در بورس و قرارداد در آتی شمرده میشود؛ در فارکس و سیافدی معمولاً فقط حجم تیکی هست، یعنی شمار تغییرهای قیمت. حجم نشان میدهد حرکت قیمت با چه میزان مشارکتی همراه بوده، اما جهت قیمت را پیشبینی نمیکند. یک نانوایی را در نظر بگیرید که در پایان روز نانهای فروختهشده را میشمارد، نه مشتریها را. یک مشتری ممکن است یک کیسهٔ پر بخرد و مشتری بعدی فقط یک نان؛ شمار نانها همان حجم است. نکتهٔ دوم این قیاس هم مهم است: هر نانی که فروخته شده، یک فروشنده و یک خریدار داشته است. بازار مالی هم همینطور کار میکند. تعریف رسمی یک بورس بزرگ آتی این تعریف را دقیقتر میکند. به گفتهٔ CME Group، عدد ستون حجم شمار قراردادهایی است که در یک تاریخ مشخص در همهٔ بسترهای معاملاتی این بورس دستبهدست شدهاند.
فرق حجم با تعداد معاملات چیست؟
تعداد معاملات میگوید چند بار خریدار و فروشنده به توافق رسیدهاند، اما حجم میگوید در مجموع چند واحد جابهجا شده است. یک معاملهٔ بزرگ میتواند حجمی بیشتر از چندین معاملهٔ کوچک بسازد، پس این دو عدد را نمیشود به جای هم به کار برد. نرخ باز (Open Interest) مفهوم دیگری است و با وجود نامش، نسبت یا قیمت نیست. حجم همهٔ قراردادهای معاملهشده را میشمارد، چه موقعیتی را باز کرده باشند و چه بسته باشند؛ نرخ باز فقط قراردادهایی را میشمارد که هنوز باز ماندهاند.
نکته
حجم گردش است، نرخ باز موجودی
حجم را مثل گردش صندوق یک مغازه در طول روز ببینید و نرخ باز را مثل کالایی که در پایان روز هنوز در انبار مانده است. روزی پرگردش میتواند با انبار تقریباً بیتغییر تمام شود.
حجم تیکی در فارکس با حجم واقعی در بورس و آتی چه فرقی دارد؟
حجم تیکی (Tick Volume) شمار دفعاتی است که قیمت در یک دوره تغییر کرده، اما حجم واقعی شمار واحدهایی است که واقعاً معامله شدهاند. این تفاوت در خود ساختار داده هم دیده میشود. در متاتریدر ۵، رکورد هر کندل (ساختار MqlRates) دو فیلد حجم جدا دارد: tick_volume برای حجم تیکی و real_volume برای حجم معامله. در فارکس و سیافدی (CFD) معمولاً فقط حجم تیکی در دسترس است. در مقابل، در بورس متمرکز آتی مثل CME Group، حجم شمار قراردادهای معاملهشده در کل بسترهای همان بورس است. پیامد عملی ساده است. وقتی روی نمودار جفتارز در متاتریدر میلههای حجم را میبینید، به احتمال زیاد با شمار تغییرهای قیمت سروکار دارید، نه با مقدار لات یا پولی که جابهجا شده است. حجم تیکی میتواند فعالبودن بازار را نشان دهد، اما اندازهٔ معاملهها را نشان نمیدهد و برای مقایسه با حجم یک بورس متمرکز به کار نمیآید.
واحد شمارش حجم در بازارهای مختلف
| بازار | حجم چه چیزی را میشمارد | محدودیت اصلی |
|---|---|---|
| سهام در بورس | شمار سهمهای معاملهشده | تعداد معاملات را نشان نمیدهد |
| آتی در بورس متمرکز مانند CME Group | قراردادهای معاملهشده در همهٔ بسترهای همان بورس | نرخ باز را نشان نمیدهد |
| فارکس و سیافدی با حجم تیکی | شمار تغییرهای قیمت | اندازهٔ معامله را نشان نمیدهد |
حجم در تحلیل تکنیکال چه نقشی دارد؟
حجم در تحلیل تکنیکال معیار مشارکت است: نشان میدهد پشت یک حرکت قیمت چه مقدار واحد دستبهدست شده است. تحلیلگر حجم را کنار قیمت میگذارد تا بفهمد یک حرکت با مشارکت گسترده همراه بوده یا با معاملههای اندک. یکی از کاربردهای رایج، سنجیدن الگوهای قیمتی است. به گفتهٔ StockCharts، هنگام شکلگیری الگوی مستطیل حجم باید رو به کاهش باشد. در این کاربرد حجم سیگنال مستقل نیست؛ آزمونی کمکی است که نشان میدهد رفتار بازار با تعریف الگو جور درمیآید یا نه. این کاربرد هم مرز دارد. اگر فقط حجم تیکی در دسترس باشد، کاهش یا افزایش میلهها شمار تغییرهای قیمت را نشان میدهد، نه شمار واحدهای معاملهشده را. در کندلی که هنوز بسته نشده هم حجم ناتمام است و مقایسهاش با کندلهای کامل قبلی گمراهکننده است.
رابطهٔ حجم و قیمت چگونه تفسیر میشود؟
پژوهشها رابطهای آماری میان حجم و اندازهٔ حرکت قیمت یافتهاند. کارپوف در مقالهٔ مروری سال ۱۹۸۷ در Journal of Financial and Quantitative Analysis (دورهٔ ۲۲، شمارهٔ ۱، صفحههای ۱۰۹ تا ۱۲۶) پژوهشهای بازارهای سهام و آتی آمریکا را مرور کرد. جمعبندی او این بود که حجم با بزرگی تغییر قیمت رابطهٔ مثبت دارد و در بازار سهام با خود تغییر قیمت، یعنی جهت آن، هم مرتبط است. تفسیر درست این یافته محدود است. دورههایی که قیمت در آنها حرکت بزرگی میکند معمولاً حجم بیشتری هم دارند. این رابطه دربارهٔ همان دوره است و حرکت دورهٔ بعد را پیشبینی نمیکند.
نکته
آنچه نمودار نشان میدهد و آنچه شما نتیجه میگیرید
میلهٔ حجم فقط میگوید در آن دوره چند واحد یا چند تیک ثبت شده است. جملهای مثل «خریداران قوی وارد شدند» برداشت معاملهگر است، نه داده؛ این برداشت را باید با رفتار قیمت سنجید.
اندیکاتورهای حجمی چگونه حجم را به یک خط تبدیل میکنند؟
اندیکاتورهای حجمیِ انباشتی، مانند دو نمونهٔ این بخش، حجم هر دوره را با یک قاعدهٔ قیمتی مثبت یا منفی میکنند و روی هم جمع میزنند تا خطی پیوسته بسازند. هر اندیکاتور از این خانواده قاعدهٔ خودش را دارد؛ دو نمونهٔ شناختهشده اینهاست. حجم تعادلی (On-Balance Volume یا OBV) را جو گرنویل (Joe Granville) ابداع کرد و نخستینبار در کتابی در سال ۱۹۶۳ توضیح داد. قاعدهٔ محاسبهٔ آن سه حالت دارد. در این قاعده Close قیمت پایانی، Volume حجم دوره و OBV_prev مقدار قبلی خط است:
- اگر Close بالاتر از قیمت پایانی دورهٔ قبل باشد: OBV = OBV_prev + Volume
- اگر Close پایینتر از قیمت پایانی دورهٔ قبل باشد: OBV = OBV_prev − Volume
- اگر Close با قیمت پایانی دورهٔ قبل برابر باشد، OBV تغییری نمیکند.
در این خط مقدار مطلق اهمیتی ندارد و آنچه خوانده میشود جهت حرکت آن است. فرض کنید قیمت پایانی یک دوره فقط به اندازهٔ کوچکترین واحد قیمت بالاتر از دورهٔ قبل بسته شود: کل حجم آن دوره به خط افزوده میشود. پس حجم تعادلی بزرگی حرکت قیمت را نادیده میگیرد. خط انباشت/توزیع (Accumulation/Distribution) از مارک چایکین، بهجای مقایسه با دورهٔ قبل، جای قیمت پایانی را درون دامنهٔ همان دوره میسنجد. در فرمول زیر، High بالاترین و Low پایینترین قیمت دوره است:
- Multiplier = [(Close − Low) − (High − Close)] / (High − Low)، با مقداری بین ۱+ و ۱−
- Money Flow Volume = Multiplier × Volume
خط انباشت/توزیع از جمع پیوستهٔ Money Flow Volume در دورههای پیاپی ساخته میشود. فرض کنید قیمت دقیقاً روی بالاترین سطح دوره بسته شود. در این حالت (High − Close) صفر میشود، ضریب به ۱+ میرسد و کل حجم دوره مثبت حساب میشود. برعکس، بستهشدن روی پایینترین سطح ضریب را به ۱− میبرد. اگر بالاترین و پایینترین قیمت دوره برابر باشند، مخرج صفر است و فرمول برای آن دوره تعریفنشده میماند.
رنگ و ارتفاع میله حجم چه معنایی دارد؟
ارتفاع میله اطلاعات اصلی را دارد و رنگش خرید یا فروش خالص را نشان نمیدهد. زیر هر کندل یک میلهٔ حجم قرار دارد و ارتفاع آن فقط در مقایسه با میلههای قبلی معنا پیدا میکند. میلهای که از میلههای چند دورهٔ قبلی بسیار بلندتر است، جهش حجم را نشان میدهد. جهش حجم اثر جانبی هم دارد. به گفتهٔ StockCharts، جهشهای ناگهانی حجم میتواند حجم تعادلی را با حرکتی تند از مسیر عادی خارج کند و پس از آن به یک دورهٔ تثبیت نیاز باشد. کوتاهشدن پیوستهٔ میلهها هم، مثل همان کاهشی که در مستطیل انتظار میرود، فقط میگوید مشارکت کم شده است. رنگ میله را با منطق سادهای میشود سنجید. در هر معامله همان مقداری که خریده شده، فروخته هم شده است؛ پس میلهٔ حجم معمولی نمیتواند بیشتر بودن خرید از فروش را نشان دهد. رنگ برچسبی نمایشی است که نرمافزار نمودار به میله میدهد و قاعدهاش را باید در تنظیمات همان نمودار دید. حجم تعادلی هم علامت حجم را از مقایسهٔ قیمت پایانی با دورهٔ قبل میگیرد، نه از شمارش خریداران.
مثال واقعی: حجم معاملات سیامئی در ۱۶ اوت ۲۰۰۷ چقدر بود؟
روز پنجشنبه ۱۶ اوت ۲۰۰۷، کل حجم معاملات CME Group به ۲۳٬۳۴۱٬۶۲۱ قرارداد رسید. این عدد مجموع قراردادهای آتی و اختیار معامله روی آتی در همهٔ محصولات این بورس بود و همان روز در محصولات سهام و ارز رکورد حجم ثبت شد. [S7]
حجم کل معاملات روز پنجشنبه ۲۳٬۳۴۱٬۶۲۱ قرارداد آتی و اختیار معامله روی آتی بود.
اطلاعیهٔ خبری CME Group، اوت ۲۰۰۷
[S7]
این مثال نشان میدهد یک عدد حجم را چطور باید باز کرد. واحدش قرارداد است، نه دلار و نه شمار معاملهها. دامنهاش کل بورس است و به یک نماد یا یک قرارداد خاص تعلق ندارد. اگر شما این عدد را با حجم یک سهم یا یک جفتارز مقایسه کنید، دو چیز با واحد و دامنهٔ متفاوت را کنار هم گذاشتهاید. آنچه این عدد نمیگوید هم به همان اندازه مهم است. از آن نمیشود فهمید قیمتها در آن روز بالا رفتند یا پایین آمدند، و نمیشود فهمید چه تعداد از این قراردادها در پایان روز هنوز باز بودند؛ پاسخ پرسش دوم را نرخ باز میدهد. حجم بالا در این روز فقط میگوید مشارکت در بازار آتی بسیار گسترده بوده است.
چه اشتباههایی در خواندن حجم رایج است؟
ریشهٔ چهار خطای زیر یکیگرفتن حجم با چیزی است که حجم نیست، یا قطعیدانستن یک رابطهٔ آماری:
- حجم را «تعداد معاملات» نوشتن: در این صورت یک معاملهٔ بزرگ و چند معاملهٔ خرد یکسان دیده میشوند. اما حجم واحدها را جمع میزند.
- حجم را با نرخ باز یکی دانستن: روزی پرحجم ممکن است با بستهشدن موقعیتها همراه باشد، پس حجم بالا به معنای ورود پول تازه نیست.
- از حجم بالا جهت حرکت را خواندن: حجم بالا فقط میگوید واحدهای زیادی جابهجا شدهاند و هر کدام خریدار و فروشندهای داشتهاند.
- از رابطهٔ آماری قاعدهٔ قطعی ساختن: اینکه حرکتهای بزرگ معمولاً پرحجماند، تضمین نمیکند هر حرکت پرحجم ادامه پیدا کند. معاملهگری که هر عبور پرحجم از یک سطح را قطعی بداند، با شکست جعلی غافلگیر میشود.
خطای دیگر مقایسهٔ حجم تیکی یک کارگزار فارکس با حجم واقعی یک بورس متمرکز است؛ این مقایسه دو کمیت با معنای متفاوت را همارز فرض میکند.
حجم گزارششده تا چه حد قابل اتکاست؟
اعتبار عدد حجم به این بستگی دارد که چه کسی آن را ثبت و گزارش میکند. در بورس متمرکز، یک نهاد همهٔ قراردادها را میشمارد؛ در بازارهای پراکنده، عدد حجم فقط تصویری از بخشی از بازار است. نمونهای از این مسئله در صرافیهای ارز دیجیتال دیده شده است. معاملهٔ صوری (Wash Trading) معاملهای است که دو طرفش در واقع یکیاند و فقط حجم را بزرگتر از واقعیت نشان میدهد. پژوهش «Crypto Wash Trading» از کونگ، لی، تانگ و یانگ که دسامبر ۲۰۲۲ در قالب مقالهٔ کاری NBER w30783 منتشر شد و بعدتر در Management Science در سال ۲۰۲۳ آمد، ۲۹ صرافی را بررسی کرد. برآورد این پژوهش آن بود که در صرافیهای بدون مقررات، معاملهٔ صوری بهطور میانگین بیش از ۷۰٪ حجم گزارششده را تشکیل میداده است. محدودیت دیگری به خود داده برمیگردد. در هر بازاری حجم روزانه تا پیش از پایان روز معاملاتی ناقص است، پس میلهٔ روزی را که هنوز تمام نشده نباید با روزهای کامل قبلی سنجید. [S5]
هشدار
حجم ساختگی، تصمیم واقعی
اگر تصمیم معاملاتی شما بر عدد حجم صرافی یا کارگزاری تکیه کند که گزارشش را هیچ نهاد ناظری راستیآزمایی نمیکند، ممکن است تصویری کاملاً نادرست از مشارکت بازار داشته باشید و بخشی از سرمایه یا همهٔ آن را از دست بدهید.
حجم وقتی ارزش تحلیلی دارد که بدانید واحدش چیست، چه کسی آن را شمرده و چه بخشی از بازار را پوشش میدهد؛ بدون این سه پاسخ، میلهٔ حجم فقط یک شکل روی نمودار است.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
حجم بالا یعنی چه؟
تفاوت حجم و اوپن اینترست چیست؟
اندیکاتور حجم چیست؟
حجم در فارکس یعنی چه؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. سیاست تحریریه