استخر نقدینگی چیست و چگونه کار میکند؟
وقتی در یک صرافی غیرمتمرکزِ مبتنی بر استخر توکنی را با توکن دیگر عوض میکنید، طرف معاملهٔ شما یک شخص نیست؛ مخزنی از دو دارایی است که در قرارداد هوشمند قفل شده است. به این مخزن استخر نقدینگی (Liquidity Pool) میگویند. این مقاله قاعدهٔ قیمتگذاری آن، سهم تأمینکننده از کارمزد و ضرر ناپایدار را با عدد و قید دقیق باز میکند.
این مقاله برای معاملهگری است که با صرافی غیرمتمرکز آشنا میشود؛ اگر مقالهٔ صرافی غیرمتمرکز را نخواندهاید، اول آن را ببینید و بعد از این مقاله به دیفای بروید.
در یک نگاه
- استخر نقدینگی دارایی قفلشده در قرارداد هوشمند است
- در نسخهٔ ۲ یونیسواپ هر استخر دو توکن دارد
- قیمت با قاعدهٔ ضرب ثابت تعیین میشود
- تأمینکننده توکن LP و سهمی از کارمزد میگیرد
- ضرر ناپایدار و باگ قرارداد دو ریسک اصلیاند
استخر نقدینگی چیست و چرا صرافی غیرمتمرکز به آن نیاز دارد؟
استخر نقدینگی مجموعهای از داراییهاست که در یک قرارداد هوشمند قفل شده و معامله در صرافی غیرمتمرکز (DEX) را ممکن میکند. در یونیسواپ نسخهٔ ۲ هر استخر از دو توکن ساخته میشود؛ تأمینکنندگان هر دو توکن را واریز میکنند، توکن LP میگیرند و بخشی از کارمزد معاملات را دریافت میکنند. دو اصطلاح این تعریف را کامل میکنند. صرافی غیرمتمرکز به تعریف Ethereum.org نوعی برنامهٔ اتریومی است که با آن توکنها را با دیگر کاربران شبکه مبادله میکنید؛ در نوع مبتنی بر استخر، طرف مستقیم مبادلهٔ شما موجودی استخر است، نه کاربر دیگر. دارایی استخر هم در یک قرارداد هوشمند قفل است. پس استخر نقدینگی در واقع موجودی همین قرارداد است، نه حسابی در اختیار یک شرکت. نیاز به استخر از همینجا میآید. در صرافی غیرمتمرکزِ مبتنی بر استخر نهادی نیست که دارایی کاربران را نگه دارد و دو طرف معامله را به هم برساند. استخر این جای خالی را پر میکند: کاربرانی که میخواهند نقدینگی بدهند، دارایی را از پیش در قرارداد میگذارند و هر معاملهگری که بعداً میآید، با خودِ استخر معامله میکند. نرخ مبادله را هم کسی اعلام نمیکند؛ قاعدهای ریاضی در قرارداد آن را از روی موجودی استخر به دست میآورد. یک قیاس روزمره سازوکار را روشن میکند. صرافی کوچکی را تصور کنید که فقط دو کشو دارد، برای هر دارایی یکی. این صرافی نرخ را از نسبت محتوای دو کشو حساب میکند. هر بار مشتری از یک کشو برمیدارد و به کشوی دیگر اضافه میکند، دارایی برداشتهشده کمیابتر و گرانتر میشود. استخر نقدینگی همین صرافی است، با این تفاوت که کشوها را قرارداد نگه میدارد و قاعدهٔ نرخ برای همه یکسان و از پیش معلوم است.
استخر نقدینگی چگونه کار میکند؟
استخر نقدینگی در چرخهٔ واریز، مبادله و برداشت کار میکند و قرارداد هر مرحله را خودکار اجرا میکند. نمونهٔ مرجع این بخش یونیسواپ نسخهٔ ۲ روی اتریوم است.
واریز دو توکن و دریافت توکن LP
در یونیسواپ نسخهٔ ۲ هر استخر مبادلهای میان دو توکن ERC-20 است و قرارداد جفت (Pair) خودِ استخر را پیاده میکند. تأمینکنندهٔ نقدینگی (Liquidity Provider) کسی است که هر دو توکن را به این قرارداد واریز میکند. او در ازای واریز، توکن سومی میگیرد که توکن نقدینگی (LP Token) نام دارد و مالکیت بخشی از استخر را نشان میدهد. چرخهٔ کامل اینطور است:
- واریز: تأمینکننده هر دو توکن جفت را به قرارداد میفرستد.
- صدور سند: قرارداد به نسبت سهم او از استخر توکن LP صادر میکند.
- برداشت: تأمینکننده توکن LP را به قرارداد برمیگرداند، قرارداد آن را میسوزاند و سهم متناظر از دو ذخیره را پس میدهد.
توکن LP شبیه رسید سپرده است: تا وقتی در دست شماست، ادعایتان بر بخشی از موجودی استخر را ثابت میکند و با سوزاندنش این ادعا تسویه میشود.
قاعدهٔ ضرب ثابت و تعیین نرخ
نرخ مبادله در این استخر از قاعدهٔ ضرب ثابت (Constant Product) میآید. اگر موجودی توکن اول را x و موجودی توکن دوم را y بنامیم، قرارداد در هر معامله حاصلضرب این دو ذخیره (Reserve) را ثابت نگه میدارد:
فرمول
x · y = k
در این رابطه k مقدار ثابتی است که هر معامله باید حفظش کند. این ثابتماندن فقط به مبادله مربوط است؛ واریز و برداشت تأمینکنندگان اندازهٔ ذخیرهها و در نتیجه k را عوض میکند. فرض کنید معاملهگری توکن دوم را به استخر میدهد تا توکن اول بگیرد. با افزایش y، مقدار x باید آنقدر کم شود که حاصلضرب همان k بماند؛ مقداری که از x کم میشود به معاملهگر میرسد. هرچه سفارش نسبت به موجودی استخر بزرگتر باشد، هر واحد توکن اول گرانتر تمام میشود، چون x با هر واحد برداشت کمیابتر میشود. به همین دلیل نرخ استخر عددی ثابت نیست و با هر معامله جابهجا میشود. در عمل k کاملاً ثابت نمیماند. کارمزد هر مبادله در استخر میماند؛ به همین دلیل k پس از احتساب کارمزد اندکی بالا میرود. این افزایش آرام همان راهی است که سهم تأمینکنندگان از کارمزد در ذخیرهها انباشته میشود.
چرخهٔ واریز، مبادله و برداشت در استخر دو توکنی با قاعدهٔ ضرب ثابت
ضرر ناپایدار چیست و در یک مثال عددی چقدر است؟
ضرر ناپایدار یعنی چه
ضرر ناپایدار (Impermanent Loss) فاصلهٔ ارزش سهم شما در استخر با ارزش نگهداشتن ساده (HODL) همان دو دارایی بیرون از استخر است. مبنای مقایسه سرمایهٔ اولیه نیست؛ مبنا این است که اگر همان مقدار از دو توکن را در کیف پول نگه میداشتید، پس از تغییر قیمت چه ارزشی داشتند. سازوکارش از قاعدهٔ ضرب ثابت میآید. وقتی قیمت یکی از دو دارایی نسبت به دیگری بالا میرود، معاملهگران دارایی گرانشده را از استخر بیرون میکشند و دارایی دیگر را به آن میدهند. در نتیجه، در پایان سهم شما از دارایی گرانشده کمتر از مقدار واریزی است و از دارایی دیگر بیشتر. اگر قیمت نسبی دو دارایی به سطح اولیه برگردد، این فاصله از بین میرود؛ به همین دلیل به آن ناپایدار میگویند.
جدول تغییر قیمت و ضرر ناپایدار
اندازهٔ ضرر ناپایدار فقط به نسبت تغییر قیمت یک دارایی در برابر دیگری بستگی دارد، نه به قیمت روز هیچکدام. جدول زیر این رابطه را برای استخر ۵۰/۵۰ ضرب ثابت نشان میدهد.
یونیسواپ نسخهٔ ۲، استخر تمامدامنه، بدون احتساب کارمزد؛ مخرج درصد ارزش نگهداشتن ساده است.
| تغییر قیمت نسبی یک دارایی | ضرر نسبت به نگهداشتن ساده |
|---|---|
| ۱٫۲۵ برابر | حدود ۰٫۶٪ |
| ۱٫۵ برابر | حدود ۲٫۰٪ |
| ۲ برابر | حدود ۵٫۷٪ |
| ۳ برابر | حدود ۱۳٫۴٪ |
| ۴ برابر | حدود ۲۰٫۰٪ |
| ۵ برابر | حدود ۲۵٫۵٪ |
رابطه خطی نیست. تغییر ۱٫۲۵ برابری ضرر ناچیزی میسازد، ولی وقتی تغییر به ۵ برابر میرسد، ضرر به حدود ۲۵٫۵٪ ارزش نگهداشتن ساده میرسد. برای تأمینکننده یعنی از نظر ضرر ناپایدار، واگرایی بزرگ قیمت دو دارایی پرهزینهترین سناریوست، حتی اگر هر دو دارایی گران شده باشند.
مثال محاسبهای با ۶۰ هزار دلار
فرض کنید ۳۰ هزار دلار از دارایی A و ۳۰ هزار دلار از دارایی B، روی هم ۶۰ هزار دلار، در یک استخر ۵۰/۵۰ گذاشتهاید و قیمت A نسبت به B دو برابر میشود. این مثال فرضی و آموزشی است، نه دادهٔ بازار و همان ردیف ۲ برابر جدول بالا را به دلار برمیگرداند: ضرر ناپایدار در این حالت حدود ۵٫۷٪ است. برای سادهشدن حساب فرض کنید بالا رفتن قیمت A با پایین آمدن قیمت B جبران شده و ارزش نگهداشتن ساده پس از این تغییر همان ۶۰ هزار دلار مانده است. در این حالت سهم شما در استخر حدود ۵۶٬۵۶۹ دلار میارزد؛ یعنی حدود ۳٬۴۳۱ دلار کمتر از نگهداشتن ساده. اگر ارزش نگهداشتن ساده عدد دیگری باشد، عدد دلاری عوض میشود ولی درصد ضرر همان میماند. این محاسبه کارمزد دریافتی را حساب نمیکند.
تأمینکننده نقدینگی از کجا درآمد دارد و چه ریسکهایی میپذیرد؟
درآمد تأمینکنندهٔ نقدینگی از کارمزد معاملات است. در یونیسواپ نسخهٔ ۲ معاملهگران برای هر مبادله ۰٫۳۰٪ از حجم معامله را کارمزد میدهند. از این مقدار، ۰٫۲۵٪ از حجم معامله همیشه به تأمینکنندگان میرسد و ۰٫۰۵٪ باقیمانده میتواند به آدرس کارمزد پروتکل برود. اگر این بخش به پروتکل نرود، کل ۰٫۳٪ میان تأمینکنندگان تقسیم میشود. سهم هر تأمینکننده به نسبت سهم او از استخر است و کارمزد بهطور پیشفرض به خود استخر برمیگردد. پس درآمد بهصورت پرداخت جدا نمیآید و در ارزش بیشتر هر توکن LP دیده میشود. در برابر این درآمد، تأمینکننده دو ریسک اصلی میپذیرد. اولی ضرر ناپایدار است که اندازهاش را در بخش قبل دیدید: اگر قیمت دو دارایی از هم فاصله بگیرد، کارمزد باید این فاصله را بپوشاند تا نتیجه از نگهداشتن ساده بهتر شود. دومی ریسک قرارداد هوشمند است. دارایی شما در کد قرارداد قفل است و اگر این کد خطا داشته باشد، دارایی شما هم در معرض همان خطاست. Ethereum.org در صفحهٔ دیفای صریحاً به این ریسک اشاره میکند: [S2]
محصولات اتریومی هم، مانند هر نرمافزار دیگری، ممکن است دچار باگ و سوءاستفادهٔ فنی شوند.
Ethereum.org، صفحهٔ DeFi
سوءاستفادهٔ فنی از کد با فریب کاربر فرق دارد؛ برای ترفندهای فریب، مقالهٔ کلاهبرداریهای رایج کریپتو را ببینید. هر واریز و برداشت هم تراکنشی جدا روی شبکه است که با کیف پول ارز دیجیتال شما امضا میشود و کارمزد گس خودش را دارد.
هشدار
پیش از واریز به هر استخر
تأمین نقدینگی درآمد تضمینشده ندارد. ممکن است با افت قیمت داراییهای استخر یا خطای قرارداد، بخشی از سرمایه یا همهٔ آن را از دست بدهید؛ ضرر ناپایدار هم میتواند نتیجه را از نگهداشتن ساده بدتر کند. تراکنش تأییدشده روی بلاکچین را هم معمولاً نمیتوان برگرداند؛ اگر به قرارداد اشتباه یا جعلی واریز کنید، ممکن است راه بازگشتی نباشد.
استخر وامدهی با استخر صرافی یک چیز نیست
عبارت «استخر نقدینگی» فقط به صرافی غیرمتمرکز محدود نیست. در وامدهی مبتنی بر استخر، یکی از کاربردهای دیفای، وامدهندگان نقدینگی را به استخری میدهند و وامگیرندگان از همان استخر وام میگیرند. هر دو کاربرد بر پایهٔ دارایی قفلشده در قرارداد هوشمندند، ولی کارکردشان فرق دارد:
- استخر صرافی: دو توکن کنار هم قرار میگیرند تا معاملهگران یکی را با دیگری عوض کنند و نرخ از قاعدهٔ ضرب ثابت بیاید.
- استخر وامدهی: دارایی وامدهندگان جمع میشود تا وامگیرندگان از آن وام بگیرند و مبادلهٔ دو توکن هدف اصلی نیست.
- ریسک مشترک: هر دو نوع در معرض خطای کد قراردادند.
- ریسک ویژهٔ استخر صرافی: ضرر ناپایدار از قاعدهٔ ضرب ثابت میآید و به همین نوع استخر مربوط است.
وقتی متنی از «درآمد استخر» حرف میزند، اول روشن کنید منظورش کدام نوع استخر است. «استخر استیکینگ» هم کاربرد سوم و جداگانهای از واژهٔ استخر است؛ استیکینگ سازوکار خودش را دارد و نباید با هیچکدام از این دو یکی گرفته شود.
برداشتهای غلط درباره ضرر ناپایدار و کارمزد
رایجترین برداشت غلط، قطعی دانستن ضرر ناپایدار است. تا وقتی سهم خود را برداشت نکردهاید، این ضرر فاصلهای روی کاغذ با نگهداشتن ساده است و اگر قیمت نسبی دو دارایی به سطح اولیه برگردد، از بین میرود. اگر در قیمت نسبی متفاوتی برداشت کنید، همان فاصله قطعی میشود. برداشت غلط دوم درست برعکس اولی است: اینکه کارمزد همیشه ضرر ناپایدار را جبران میکند. چنین حکم کلیای پایه ندارد. برآورد توازن کارمزد و ضرر دشوار است، چون به رفتوبرگشت قیمت بستگی دارد. قیمتی که بارها بالا و پایین میرود و نزدیک سطح اولیه میماند، کارمزد میسازد بیآنکه فاصله با نگهداشتن ساده بزرگ بماند. در مقابل، حرکت یکطرفه و بزرگ فاصله را بزرگ نگه میدارد. برداشت سوم، یکیگرفتن ضرر ناپایدار با زیان نسبت به سرمایهٔ اولیه است. مبنای این عدد نگهداشتن ساده است، نه مبلغ واریزی یا ارزش دلاری روز؛ سهم شما ممکن است به دلار از مبلغ واریزی بیشتر شده باشد و باز هم ضرر ناپایدار داشته باشد. پس پیش از اینکه عددی را ضرر یا سود بنامید، اول مخرجش را روشن کنید.
اعداد این مقاله تا کجا اعتبار دارند
عددهای این صفحه دامنهٔ مشخصی دارند و بیرون از آن نباید به کار بروند:
- کارمزد ۰٫۳۰٪ و تقسیم آن به ۰٫۲۵٪ و ۰٫۰۵٪ فقط به یونیسواپ نسخهٔ ۲ مربوط است و مخرجش حجم هر معامله است.
- استخر دو توکنی و قاعدهٔ ضرب ثابت هم توصیف همین نسخهاند.
- جدول ضرر ناپایدار برای استخر تمامدامنهٔ نسخهٔ ۲ و بدون احتساب کارمزد است.
- مثال ۶۰ هزار دلاری فرضی است و هیچ دادهٔ بازاری را گزارش نمیکند. [S2]
این قاعدهها در لایهٔ پروتکل، یعنی در کد قرارداد، تعریف شدهاند. رابط کاربری یا سرویسی که شما را به قرارداد وصل میکند لایهٔ دیگری است و عددهای بالا را نباید به آن نسبت داد. نسخهها و پروتکلهای دیگر ممکن است کارمزد یا فرمول متفاوتی داشته باشند؛ پیش از تعمیم هر عدد، مستند فنی همان قرارداد را بخوانید.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
توکن LP چیست؟
تأمینکنندهٔ نقدینگی چیست؟
آیا تأمین نقدینگی در استخر سودآور است؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.