وام دهی در دیفای چیست؟ سازوکار، وثیقه و ریسک
سپردن استیبلکوین به یک پروتکل وامدهی در ظاهر شبیه حساب سپردهٔ بانکی است: دارایی را میگذارید و بهره میگیرید. شباهت همینجا تمام میشود. پشت این بهره نه بانک، که قرارداد هوشمند، وثیقهٔ رمزارزی و سازوکار خودکار لیکوییدیشن ایستاده است. این مقاله همین سازوکار را با فرمول ضریب سلامت، یک مثال عددی و بحران مارس ۲۰۲۰ باز میکند.
این مقاله برای معاملهگری است که میخواهد سازوکار وام دهی در دیفای و ریسکهایش را بشناسد. بعد از آن میتواند سراغ مقالههای لیکوییدیشن و استیبلکوین برود.
در یک نگاه
- قرارداد هوشمند جای بانک را میگیرد و وام را خودکار اجرا میکند.
- وامگیرنده وثیقهای بیش از مبلغ وام میسپارد.
- ضریب سلامت زیر ۱ یعنی وثیقه قابل لیکوییدیشن است.
- سود تأمین بدون ریسک نیست؛ باگ و لیکوییدیشن واقعیاند.
وام دهی در دیفای چیست و چه فرقی با وام بانکی دارد؟
وام دهی در دیفای یعنی قرض دادن و گرفتن رمزارز با قرارداد هوشمند، بیواسطهٔ بانک. در پروتکلهایی مانند Aave، وامگیرنده وثیقهای بیشتر از مبلغ وام میسپارد و اگر ارزش وثیقه کافی نماند، موقعیت قابل لیکوییدیشن میشود؛ استثنا فلشلون است که بیوثیقه و درون یک تراکنش انجام میشود. تأمینکننده بهره میگیرد، ولی ریسکهایی مثل باگ قرارداد هوشمند را میپذیرد. دیفای (DeFi) دستهای گسترده از اپلیکیشنهای اتریوم است که میکوشد خدمات مالی را با پشتوانهٔ بلاکچین و بدون هیچ واسطهای ارائه دهد. این تعریف واژهنامهٔ Ethereum.org است. ابزار اجرای این خدمات قرارداد هوشمند (Smart Contract) است، یعنی برنامهای که توافق را خودکار روی بلاکچین اجرا میکند. در عمل، همین برنامه جای کارشناس وام و واحد وصول مطالبات بانک را میگیرد: شرط وام را میسنجد و اگر شرط برقرار نماند، وثیقه را قابل لیکوییدیشن میکند. فرق اصلی با وام بانکی در چیزی است که بازپرداخت را پشتیبانی میکند. در وام بانکی، یک نهاد واسطه تصمیم میگیرد، قرارداد میبندد و طلبش را پیگیری میکند. در وام دهی دیفای، به نوشتهٔ Ethereum.org، وامگیرنده وثیقهای میسپارد که اگر وام بازپرداخت نشود، خودکار به وامدهنده میرسد. تصمیم و وصول هر دو به کد سپرده میشوند، نه به یک کارمند. این توصیف به لایهٔ پروتکل مربوط است. اگر محصولی با نام وام یا سپردهگذاری رمزارز را یک صرافی متمرکز عرضه کند، طرف حساب شما همان شرکت است و قواعدش را همان شرکت تعیین میکند، نه یک قرارداد هوشمند عمومی.
تأمینکننده و وامگیرنده هرکدام چه میکنند و سود از کجا میآید؟
فرض کنید دو کاربر به یک پروتکل وامدهی مثل Aave وصل میشوند. اولی مقداری استیبلکوین بیاستفاده دارد. دومی اتر دارد، به نقدینگی نیاز دارد و نمیخواهد اترش را بفروشد. پروتکل این دو نیاز را به هم میرساند، بیآنکه دو طرف یکدیگر را بشناسند. تأمینکننده (Supplier) داراییاش را به پروتکل میسپارد و در Aave همین تأمین بهره تولید میکند. وامگیرنده (Borrower) مسیر دیگری دارد: در Aave استقراض با وثیقهکردن داراییهای تأمینشده انجام میشود. یعنی وامگیرنده هم ابتدا باید چیزی تأمین کند تا بتواند در برابرش وام بگیرد. سود تأمینکننده و هزینهٔ وامگیرنده دو روی یک بهرهاند: بهرهای که وامگیرندگان بابت استفاده از دارایی میپردازند. این نرخ را هیئتمدیرهای اعلام نمیکند؛ عرضه و تقاضای همان دارایی در پروتکل آن را تعیین میکند. نرخ میتواند در بازهای کوتاه تغییر کند، پس عددی که هنگام سپردن میبینید تعهد پروتکل برای آینده نیست.
نقش دو طرف وام در یک پروتکل وامدهی دیفای
| موضوع | تأمینکننده | وامگیرنده |
|---|---|---|
| کار اصلی | دارایی را در پروتکل میسپارد | دارایی تأمینشده را وثیقه میکند و وام میگیرد |
| آنچه به دست میآورد | بهرهٔ متغیر | نقدینگی بدون فروش دارایی خود |
| آنچه میپردازد یا میپذیرد | ریسکهایی مثل باگ قرارداد هوشمند | بهره و ریسک لیکوییدیشن وثیقه |
چرا وثیقه از مبلغ وام بیشتر است؟
وثیقه از مبلغ وام بیشتر است، چون در این پروتکلها جز خود وثیقه چیزی پشت وام نیست؛ نه سابقهٔ اعتباری و نه ضامن. اگر کسی اتر را وثیقهٔ وام استیبلکوین کند، ارزش وثیقه با قیمت اتر بالا و پایین میرود، در حالی که بدهی به دلار تقریباً ثابت میماند. اگر وثیقه فقط هماندازهٔ وام بود، کوچکترین افت قیمت بخشی از بدهی را بیپشتوانه میگذاشت. اضافهٔ وثیقه حاشیهٔ ایمنی است. این فاصله فرصت میدهد پیش از آنکه ارزش وثیقه به زیر بدهی برسد، موقعیت قابل لیکوییدیشن شود و لیکوییدکنندهها با برداشتن بخشی از وثیقه، بدهی را بازپرداخت کنند تا طلب تأمینکنندگان پوشیده بماند. به همین دلیل در Aave موقعیتها همیشه بیشوثیقه (Over-collateralized) هستند. اندازهٔ این حاشیه در هر پروتکل و برای هر دارایی جداگانه تعیین میشود. یک نمونهٔ واقعی، پروتکل Maker در بحران ۲۰۲۰ است. به گزارش Glassnode، والتهای آن (CDP) بهطور پیشفرض بیشوثیقه بودند و افت نسبت وثیقه به زیر ۱۵۰٪ والت را قابل لیکوییدیشن میکرد؛ جریمهٔ لیکوییدیشن هم ۱۳٪ بود. این عددها پارامتر همان پروتکل در همان زماناند، نه قاعدهای عمومی برای همهٔ دیفای. [S4]
لیکوییدیشن و ضریب سلامت چگونه کار میکنند؟
سنجهٔ مرکزی این سازوکار در Aave ضریب سلامت (Health Factor) است. تا وقتی این عدد از ۱ پایینتر نرفته، وثیقه قابل لیکوییدیشن نیست؛ وقتی زیر ۱ برود، وثیقه قابل لیکوییدیشن میشود. در لیکوییدیشن، فعالی بیرون از رابطهٔ وام بخشی از وثیقه را با تخفیف برمیدارد و در عوض بخشی از بدهی آن موقعیت بازپرداخت میشود. به این فعال لیکوییدکننده (Liquidator) میگویند.
ضریب سلامت را چگونه حساب میکنند؟
فرمول ضریب سلامت در Aave چنین است: HF = (ارزش کل وثیقه × میانگین وزنی آستانهٔ لیکوییدیشن) ÷ ارزش کل بدهی آستانهٔ لیکوییدیشن (Liquidation Threshold) سهمی از ارزش هر وثیقه است که در این محاسبه به حساب میآید. این سهم برای هر دارایی جداگانه تعیین میشود. اگر چند دارایی وثیقه باشند، میانگین وزنی آستانههای آنها به کار میرود. ارزش کل بدهی هم مجموع ارزش وامهای همان موقعیت است. مثال زیر آموزشی است، نه نرخ بازار:
- فرض کنید ۱۰٬۰۰۰ دلار اتر تأمین کردهاید و آستانهٔ لیکوییدیشن آن ۸۰٪ است.
- سهم مؤثر وثیقه در فرمول ۱۰٬۰۰۰ × ۰٫۸ = ۸٬۰۰۰ دلار میشود.
- در برابر این وثیقه ۶٬۰۰۰ دلار GHO قرض گرفتهاید.
- ضریب سلامت برابر ۸٬۰۰۰ ÷ ۶٬۰۰۰ ≈ ۱٫۳۳۳ است.
در همین مثال، اگر قیمت اتر آنقدر افت کند که ۸۰٪ ارزش وثیقه فقط به ۶٬۰۰۰ دلار برسد، ضریب سلامت دقیقاً ۱ میشود و افت بیشتر موقعیت را قابل لیکوییدیشن میکند. افزایش بدهی، مثلاً با انباشت بهره یا استقراض بیشتر، همین اثر را از سمت مخرج کسر دارد.
نکته
ضریب سلامت با بازار حرکت میکند
ضریب سلامت عددی نیست که یک بار هنگام گرفتن وام تعیین شود؛ با هر تغییر قیمت وثیقه یا مقدار بدهی جابهجا میشود. آستانهٔ لیکوییدیشن هر دارایی پارامتر خود پروتکل است و ممکن است تغییر کند، پس عدد آن را باید از مستند همان پروتکل خواند.
بعد از افت ضریب سلامت چه رخ میدهد؟
وقتی ضریب سلامت زیر ۱ برود، موقعیت در دسترس لیکوییدکنندهها قرار میگیرد. در طراحی Aave، پاداش لیکوییدیشن از الگوی حراج هلندی (Dutch Auction) پیروی میکند: هرچه ضریب سلامت پایینتر باشد، پاداش لیکوییدکننده بیشتر است. معنای این قاعده برای وامگیرنده روشن است؛ هرچه موقعیت بیمارتر شود، سهم بزرگتری از وثیقه بابت بدهی بازپرداختشده به لیکوییدکننده میرسد. قاعدهٔ دیگری به اندازهٔ بدهی باقیمانده مربوط است. در Aave اگر کمتر از ۱٬۰۰۰ دلار بدهی باقی بماند، باید کل آن لیکوییده شود. پس لیکوییدیشن همیشه جزئی و تدریجی نیست و یک موقعیت کوچک ممکن است یکباره بسته شود. الگوی پاداش و این آستانهٔ ۱٬۰۰۰ دلاری پارامترهای طراحی همان پروتکلاند و ممکن است در نسخههای بعدی تغییر کنند.
در ۱۲ مارس ۲۰۲۰ در MakerDAO چه رخ داد؟
روز ۱۲ مارس ۲۰۲۰ که بعدها به پنجشنبهٔ سیاه معروف شد، آزمونی واقعی برای حاشیهٔ بیشوثیقه بود. به گزارش Glassnode، قیمت ETH در آن روز ۴۳٪ افت کرد و از ۱۹۴ به ۱۱۱ دلار رسید. در والتهایی که اتر وثیقهشان بود، این سقوط سریع نسبت وثیقه را پایین کشید. زنجیرهٔ رویدادها چنین بود: [S4]
- لیکوییدیشنهای انبوه در MakerDAO آغاز شد و وثیقهها به حراج رفتند.
- بیش از ۸ میلیون دلار ETH در این حراجها در برابر صفر DAI فروخته شد.
- صاحبان این والتها از فروش وثیقهٔ خود چیزی دریافت نکردند.
- دستکم ۴٫۵ میلیون دلار DAI بدون پشتوانه ماند. [S4]
این ارقام برآورد Glassnode در زمان گزارش (۱۷ مارس ۲۰۲۰) است و منابع دیگر رقم زیان را متفاوت گزارش کردهاند. درس این رویداد برای سازوکار وام دهی در دیفای روشن است. حاشیهٔ بیشوثیقه فرض میکند لیکوییدیشن میتواند وثیقه را به قیمتی نزدیک بازار بفروشد. وقتی وثیقه در برابر صفر فروخته شد، این فرض شکست. از فروش وثیقهٔ حراجشده سهمی به وامگیرندهها نرسید و سیستم هم با بدهی بیپشتوانه ماند. نسبت وثیقهٔ بالا بهتنهایی هیچکدام از دو طرف را در بازار آشفته محافظت نمیکند.
ریسکها و محدودیتهای وام دهی در دیفای چیست؟
ریسکهای اصلی وام دهی در دیفای از کدی میآیند که دارایی را نگه میدارد، از دادهای که قیمت را به کد میرساند و از خود وثیقه. هزینهٔ لیکوییدیشن هم روی همین لایهها سوار است.
- ریسک قرارداد هوشمند: به تأکید Ethereum.org، محصولات اتریوم مثل هر نرمافزار دیگری ممکن است باگ داشته باشند یا هدف سوءاستفادهٔ فنی شوند. استفاده از آنها یعنی تکیه بر کسانی که کد را بررسی کردهاند، و دارایی تأمینکننده درست در همین کد نگه داشته میشود.
- ریسک اوراکل: اوراکل (Oracle) سازوکاری است که قیمت بازار را به قرارداد هوشمند میرساند و تصمیم لیکوییدیشن بر همان قیمت استوار است. پس اگر قیمتی که اوراکل گزارش میکند از قیمت واقعی بازار فاصله بگیرد، آن تصمیم هم بر عددی نادرست گرفته میشود.
- نوسان وثیقه: در پنجشنبهٔ سیاه، افت یکروزهٔ اتر به لیکوییدیشنهای انبوه در والتهای MakerDAO انجامید؛ سنجهٔ این والتها نسبت وثیقه بود. سنجهٔ متناظر در Aave ضریب سلامت است و افتی با همین سرعت میتواند ضریب سلامتی را که راحت به نظر میرسد، در یک روز به زیر ۱ برساند.
- هزینهٔ لیکوییدیشن برای وامگیرنده: پاداش لیکوییدکننده از وثیقهٔ وامگیرنده پرداخت میشود. یک پژوهش دانشگاهی لیکوییدیشن را در Aave، Compound، MakerDAO و dYdX بررسی کرد. نتیجهٔ آن این بود که طراحیهای لیکوییدیشن آن زمان لیکوییدکنندهها را بهخوبی تشویق میکردند، اما وثیقهٔ تخفیفدار را بیش از اندازه و به هزینهٔ وامگیرندگان میفروختند.
اگر دارایی تأمینشده یا قرضگرفته استیبلکوین باشد، ریسک استیبلکوین هم به این فهرست افزوده میشود، چون ارزش آن به سازوکار پشتوانهٔ خودش وابسته است. محدودیت ساختاری هم وجود دارد. بیشوثیقهبودن یعنی این مدل سرمایه را کمبازده به کار میگیرد: وامگیرنده برای دسترسی به نقدینگی باید داراییای بیش از همان مبلغ را قفل کند. کسی که از قبل دارایی رمزارزی ندارد، از این سازوکار وام نمیگیرد.
هشدار
لیکوییدیشن اجراشده برنمیگردد
اگر ضریب سلامت موقعیت شما زیر ۱ برود، ممکن است بخشی از وثیقه یا همهٔ آن را از دست بدهید. در دیفای واسطهای نیست که لیکوییدیشن اجراشده یا تراکنش ثبتشده را برگرداند.
فلشلون چیست و چرا بدون وثیقه ممکن است؟
فلشلون (Flash Loan) بدون وثیقه ممکن است، چون وام و بازپرداختش در یک تراکنش رخ میدهد. به توضیح Ethereum.org، اگر وام تا پایان همان تراکنش بازپرداخت نشود، کل تراکنش برمیگردد (Revert) و گویی هرگز رخ نداده است. از دید وامدهنده، حالتی وجود ندارد که دارایی رفته باشد و برنگشته باشد؛ یا همهٔ گامها با هم انجام میشوند یا هیچکدام. این سازوکار استاندارد رسمی هم دارد. در ERC-3156 که وضعیت Final دارد، فلشلون وامی است که دارایی بهعلاوهٔ کارمزدی اختیاری باید پیش از پایان تراکنش بازگردد. استاندارد بودن یعنی پروتکلهای مختلف میتوانند برای این نوع وام رابط یکسانی ارائه دهند. فرق فلشلون با وام بدون وثیقه به معنای بانکی در چیزی است که جای وثیقه را میگیرد. وام بانکی بدون وثیقه بر اعتبار و تعهد وامگیرنده تکیه دارد و بازپرداختش هفتهها یا ماهها بعد است. در فلشلون، اتمیبودن تراکنش جای وثیقه را میگیرد، یعنی این قاعده که تراکنش یا کامل اجرا میشود یا اصلاً اجرا نمیشود. پس فلشلون فقط به کاری میآید که بتواند درون همان تراکنش، وام را با کارمزدش بازگرداند.
چه اشتباههایی در وام دهی دیفای رایج است؟
بیشتر اشتباهها از یکیگرفتن این سازوکار با ابزار آشنای بانکی میآیند:
- همردیف دانستن سود تأمین با سود سپردهٔ بانکی: این بهره نرخ قطعی ندارد و بهای پذیرفتن ریسکهای همین سازوکار است.
- نگهداشتن ضریب سلامت نزدیک ۱: وامگیرندهای که برای وام بیشتر ضریب را تا مرز ۱ پایین میآورد، حاشیهٔ ایمنی بیشوثیقه را خرج کرده است. در چنین موقعیتی تغییر کوچکی در قیمت وثیقه برای لیکوییدیشن کافی است و پاداش لیکوییدکننده هم با پایینتر رفتن ضریب بزرگتر میشود.
- نادیدهگرفتن باگ قرارداد هوشمند: شهرت یک پروتکل جای بررسی کد را نمیگیرد. هر سپرده در هر پروتکلی به درستی همان کد وابسته است.
- یکیدانستن فلشلون با وام بدون وثیقه: فلشلون فقط درون یک تراکنش زنده است و نمیتواند جای وامی را بگیرد که یک روز گرفته و روز دیگر پس داده میشود.
شناخت این خطاها موقعیت را امن نمیکند؛ فقط نشان میدهد ریسک دقیقاً در کدام نقطهٔ سازوکار نشسته است.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
سود وام دهی در دیفای از کجا میآید؟
وثیقه در دیفای یعنی چه؟
وام گرفتن در دیفای چطور انجام میشود؟
Health Factor در Aave یعنی چه؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.