قرارداد آتی چیست و چگونه کار میکند؟
قرارداد آتی تعهدی دوطرفه برای خرید یا فروش یک دارایی در آینده است، با قیمتی که از روز اول قفل میشود. شاید گمان کنید خریدار چنین قراردادی روزی ناچار است شمش طلا یا بشکهٔ نفت تحویل بگیرد، ولی قرارداد میتواند پیش از تحویل با معاملهای معکوس بسته شود. این صفحه سازوکار مارجین، تسویهٔ روزانه و ارزش تیک را با مشخصات دو قرارداد واقعی باز میکند.
این مقاله برای معاملهگری است که میخواهد سازوکار قرارداد آتی را از پایه بفهمد. بعد از آن میتواند تفاوت اسپات و فیوچرز یا مارجینکال را بخواند.
در یک نگاه
- قیمت از آغاز قرارداد تعیین میشود و هر دو طرف متعهدند
- مارجین وثیقه است، نه پرداخت بخشی از قیمت
- بیشتر موقعیتها با معامله معکوس بسته میشوند، نه با تحویل
- ارزش تیک برابر حداقل حرکت قیمت ضرب در اندازهٔ قرارداد است
- اهرم و مارجینکال ریسک اصلیاند
قرارداد آتی دقیقا چیست و چه چیزی از پیش تعیین میشود؟
قرارداد آتی توافقی استاندارد و بورسی برای خرید یا فروش یک دارایی در تاریخ مشخص آینده است، با قیمتی که در آغاز قرارداد تعیین میشود. هر دو طرف به ایفای تعهد ملزماند، و قرارداد با تحویل یا با معامله معکوس، یعنی بستن موقعیت با موقعیت مخالف، پایان مییابد. در تعریف رسمی، چند جزء قرارداد از همان لحظهٔ انعقاد آن روشن است. به گفتهٔ کمیسیون معاملات آتی کالای آمریکا (CFTC)، قرارداد آتی این ویژگیها را دارد:
- قیمت در آغاز قرارداد تعیین میشود، نه در روز تحویل.
- خریدار و فروشنده هر دو ملزماند قرارداد را به همان قیمت توافقشده اجرا کنند.
- قرارداد برای پذیرفتن یا انتقال ریسک قیمت به کار میرود.
- قرارداد با تحویل دارایی یا با معامله معکوس (Offset) به پایان میرسد.
قرارداد آتی گونهای ابزار مشتقه است، یعنی ارزشش از دارایی دیگری مثل طلا، نفت یا یک شاخص سهام میآید. تولیدکنندهای که میخواهد قیمت فروش محصول آیندهاش را قفل کند، با این ابزار ریسک نوسان را به طرف مقابل منتقل میکند. این همان منطق پوشش ریسک است. طرف مقابل هم آگاهانه همان ریسک را میپذیرد. دو ویژگی دیگر قرارداد آتی را از توافق خصوصی میان دو نفر جدا میکند. اول، استاندارد بودن: شرایط قرارداد را بورس از پیش نوشته است و همه یک کالای یکسان را معامله میکنند. دوم، تاریخ انقضا: هر قرارداد آتی سررسید مشخصی دارد و پس از آن معامله نمیشود. فیوچرز (Futures) نام انگلیسی همین ابزار است و در متنهای فارسی هر دو نام به یک معنا به کار میروند.
قرارداد آتی چگونه کار میکند: مارجین، تسویه روزانه و بستن موقعیت
چرخهٔ یک موقعیت آتی با سپردن وثیقه شروع میشود، هر روز با قیمت بازار تسویه میشود و با بستن موقعیت یا رسیدن سررسید تمام میشود. گامها به این ترتیباند:
- سپردن وثیقه: برای باز کردن موقعیت، مارجین نزد کارگزار سپرده میشود. مارجین وجه یا وثیقه است، نه پرداخت بخشی از بهای خرید (لغتنامهٔ CFTC). CME این سپرده را مارجین اولیه یا Performance Bond مینامد و آن را سپردهٔ حسننیت برای تضمین ایفای تعهد در برابر زیانهای احتمالی موقعیتهای باز میداند.
- حداقل بورس و سهم کارگزار: بورس کف مارجین را تعیین میکند. به گفتهٔ CME، کارگزار معاملات آتی (Futures Commission Merchant) حق دارد مبلغی بالاتر از این حداقل بخواهد، ولی نمیتواند کمتر از آن بگذارد.
- تسویهٔ روزانه: اتاق پایاپای (Clearing Organization) نهادی است که هر روز همهٔ معاملهها و حسابها را با قیمت تسویهٔ روزانه تسویه میکند. به این فرایند ارزشگذاری به قیمت بازار (Mark-to-Market) میگویند. سود یا زیان همان روز به حسابها اعمال میشود تا هر حساب وثیقهٔ کافی داشته باشد.
- سررسید و رول: هر قرارداد تاریخ انقضا دارد. کسی که بخواهد پس از انقضا هم در معرض قیمت همان دارایی بماند، موقعیت را میبندد و معادلش را در قرارداد بعدی باز میکند؛ به این کار رول (Roll) میگویند.
- بستن با معامله معکوس: دارندهٔ موقعیت خرید برای خروج، تعداد برابر قرارداد از همان ماه تحویل را میفروشد. دارندهٔ موقعیت فروش برعکس عمل میکند و همان تعداد را میخرد.
نکته
مارجین با ودیعهٔ اجاره یک فرق مهم دارد
ودیعهٔ اجاره تا پایان قرارداد دستنخورده نزد صاحبخانه میماند. اما در قرارداد آتی زیان هر روز از همین سپرده کم میشود. اگر موجودی از حداقل لازم پایینتر برود، باید آن را دوباره پر کنید.
تسویه نقدی با تحویل فیزیکی چه فرقی دارد و باید کالا تحویل گرفت؟
نه همیشه. قرارداد آتی طبق تعریف CFTC میتواند با تحویل یا با معامله معکوس پایان یابد. معاملهگری که موقعیتش را پیش از دورهٔ تحویل با معامله معکوس ببندد، با جابهجایی کالا سروکاری پیدا نمیکند. موقعیتی که بسته نشود، بسته به نوع قرارداد به یکی از دو روش پایان مییابد. در تحویل فیزیکی، فروشنده خود کالا را تحویل میدهد و خریدار آن را میپذیرد. به گفتهٔ CFTC، قیمت تسویهٔ روزانه هم مبنای محاسبهٔ مارجینکال است و هم مبنای قیمت صورتحساب تحویل. در تسویهٔ نقدی (Cash Settlement)، کالایی جابهجا نمیشود. قرارداد در سررسید با قیمتی تسویه میشود که طبق روش اعلامشدهٔ بورس به دست میآید. دو طرف فقط ارزش نقدی را تسویه میکنند. این روش برای داراییهایی طبیعی است که تحویلشان معنا ندارد. نمونهٔ شناختهشدهٔ آن قرارداد آتی E-mini S&P 500 با نماد ES است: دارایی پایهاش یک شاخص سهام است و هیچ کالایی برای تحویل وجود ندارد. حالا که دو روش روشن شد، یک نکتهٔ زمانی هم اهمیت دارد. در قراردادهای فیزیکی دورهٔ تحویل ممکن است پیش از آخرین روز معامله آغاز شود؛ پس سررسید و دورهٔ تحویل را یکی ندانید. اگر قصد تحویل ندارید، تاریخهای تحویل و قواعد قراردادی را که معامله میکنید، از برگهٔ مشخصات همان قرارداد بخوانید.
قرارداد آتی با فوروارد و اسپات چه تفاوتی دارد؟
این ابزارها همه به قیمت یک دارایی گره خوردهاند، اما در زمان تحویل، استاندارد بودن شرایط و نوع تعهد با هم فرق دارند. نزدیکترین خویشاوند قرارداد آتی، قرارداد فوروارد (Forward) است. فوروارد هم تعهد خرید یا فروش در آینده است، ولی قابل سفارشیسازی است؛ یعنی دو طرف شرایط آن را خودشان تنظیم میکنند. قرارداد آتی در مقابل استاندارد است. به گفتهٔ CME، تسویهٔ روزانهای که پیشتر توضیح داده شد، برای همهٔ قراردادهای آتی اجرا میشود. نتیجهٔ عملی این تفاوت آن است که در قرارداد آتی سود و زیان تا سررسید انباشته نمیشود و هر روز در حساب مینشیند. در معاملهٔ نقدی یا اسپات (Spot)، خود دارایی به قیمت لحظهٔ معامله خرید و فروش میشود. در قرارداد آتی، قیمت در آغاز توافق میشود و تحویل یا تسویه در تاریخی مشخص در آینده است. جزئیات این دوگانه در تفاوت اسپات و فیوچرز آمده است. قرارداد مابهالتفاوت (CFD) ابزار جداگانهای است و نباید آن را با قرارداد آتی بورسی یکی دانست؛ قواعدش را باید از مستند ارائهدهندهٔ همان محصول خواند. جدول زیر این سه ابزار را در چهار ویژگی تعریفی کنار هم میگذارد.
مقایسهٔ تعریفی قرارداد آتی، فوروارد و اسپات
| معیار | قرارداد آتی | فوروارد | اسپات |
|---|---|---|---|
| موضوع معامله | تعهد خرید یا فروش در آینده | تعهد خرید یا فروش در آینده | خود دارایی |
| زمان تعیین قیمت | آغاز قرارداد | آغاز توافق | لحظهٔ معامله |
| شرایط قرارداد | استاندارد و بورسی | قابل سفارشیسازی | — |
| سررسید | تاریخ انقضای مشخص | تاریخ توافقی | — |
مشخصات قرارداد چیست و ارزش یک تیک چگونه محاسبه میشود؟
ارزش یک تیک از ضرب حداقل نوسان قیمت در اندازه یا ضریب قرارداد به دست میآید. این عدد نشان میدهد کوچکترین حرکت ممکن قیمت، چند دلار به حساب شما اضافه یا از آن کم میکند. هر قرارداد آتی برگهٔ مشخصاتی دارد که بورس منتشر میکند. برای محاسبه، این مشخصهها مهمترند:
- اندازه یا ضریب قرارداد: مقدار دارایی پایه در هر قرارداد، یا مبلغ دلاری که در عدد شاخص ضرب میشود.
- حداقل نوسان قیمت یا تیک (Tick): کوچکترین گامی که قیمت قرارداد میتواند بردارد.
- ماههای قرارداد: ماههایی که سررسید قراردادهای عرضهشده در آنها قرار دارد.
در قرارداد ES، به نقل از صفحهٔ مشخصات NinjaTrader، ارزش قرارداد ۵۰ دلار ضرب در عدد شاخص S&P 500 است و حداقل حرکت قیمت ۰٫۲۵ واحد شاخص. پس ارزش هر تیک ۰٫۲۵ × ۵۰ = ۱۲٫۵۰ دلار است. در طلای COMEX، اندازهٔ قرارداد ۱۰۰ اونس تروی است. قاعدهنامهٔ COMEX در فصل ۱۲۶، که به قرارداد طلای Enhanced Delivery اختصاص دارد، حداقل نوسان را ده سنت بهازای هر اونس تروی تعیین کرده است. ارزش هر تیک در این قرارداد ۰٫۱۰ × ۱۰۰ = ۱۰ دلار میشود. [S6,S4]
محاسبهٔ ارزش تیک برای ES با مشخصات منقول از NinjaTrader و برای طلای Enhanced Delivery با تیک فصل ۱۲۶ قاعدهنامهٔ COMEX
| مشخصه | E-mini S&P 500 (ES) | طلای COMEX (Enhanced Delivery) |
|---|---|---|
| اندازه یا ضریب | ۵۰ دلار × عدد شاخص | ۱۰۰ اونس تروی |
| حداقل نوسان (تیک) | ۰٫۲۵ واحد شاخص | ۰٫۱۰ دلار بهازای هر اونس |
| ارزش هر تیک | ۰٫۲۵ × ۵۰ = ۱۲٫۵۰ دلار | ۰٫۱۰ × ۱۰۰ = ۱۰ دلار |
فرض کنید قیمت ES فقط یک تیک بالا برود. حساب کسی که یک قرارداد خرید دارد، در تسویهٔ همان روز ۱۲٫۵۰ دلار بیشتر میشود و حساب طرف فروشنده به همین اندازه کم میشود. حرکت یک واحد کامل شاخص در هر قرارداد برابر ۵۰ دلار است. در طلا هم حرکت یک دلاری قیمت هر اونس، با ۱۰۰ اونس در هر قرارداد، ۱۰۰ دلار سود یا زیان میسازد. این عددها ثابتهای ساختاری قراردادند و به قیمت بازار ربطی ندارند. با این حال مشخصات ES از منبعی غیر از بورس نقل شده و مرجع نهایی برگهٔ رسمی CME است؛ پیش از هر محاسبه، همان برگه را ببینید. [S6]
اشتباههای رایج درباره قرارداد آتی کداماند؟
بیشتر سوءبرداشتها از یکی گرفتن قرارداد آتی با ابزارهای آشناتر میآید. این خطاها بیش از بقیه دیده میشوند:
- مارجین را پیشپرداخت دانستن: کسی که سپردهٔ کوچک را مبنای حساب بگیرد، اندازهٔ واقعی ریسکش را کم میبیند. سود و زیان روزانه از حرکت قیمت روی کل اندازهٔ قرارداد حساب میشود، همانطور که در محاسبهٔ تیک دیدید.
- تحویل را اجباری فرض کردن: قرارداد آتی میتواند با معامله معکوس پایان یابد و در قراردادهای نقدی اصلاً کالایی جابهجا نمیشود. خطای عکس هم رایج است: باز نگه داشتن موقعیت در قرارداد فیزیکی تا دورهٔ تحویل، بیآنکه قواعد تحویل آن را بدانید.
- یکی دانستن آتی بورسی با فیوچرز دائمی صرافی رمزارز یا CFD: تعریف CFTC بر تحویل در آینده و قیمتی که در آغاز تعیین میشود تکیه دارد. قرارداد بورسی هم تاریخ انقضا دارد. فیوچرز دائمی سازوکار خودش را دارد و باید از مستند همان صرافی شناخته شود.
ریسک و محدودیتهای قرارداد آتی چیست؟
ریسک اصلی قرارداد آتی از اهرم میآید: با سپردهای کوچکتر از ارزش قرارداد، در معرض حرکت قیمت کل قرارداد قرار میگیرید. محاسبهٔ تیک در بخش قبل نشان داد که هر حرکت کوچک قیمت چگونه به مبلغی دلاری در حساب تبدیل میشود. زنجیرهٔ این ریسک به تسویهٔ روزانه گره خورده است. مارجین نگهداری مبلغی است که باید همیشه در حساب بماند. اگر زیان روز موجودی را زیر این سطح ببرد، کارگزار مارجینکال میفرستد؛ یعنی از شما میخواهد سپرده را به سطح اولیه برگردانید. این درخواست بر پایهٔ قیمت تسویهٔ روزانه صادر میشود، نه بر پایهٔ قیمتی که شما انتظارش را دارید.
هشدار
زیان در قرارداد آتی هر روز تسویه میشود
با اهرم، حرکت کوچک قیمت اثر بزرگی بر حساب شما دارد و زیان منتظر سررسید نمیماند. تعهد شما به کل قرارداد است، نه به سپرده؛ پس اگر جهت بازار خلاف موقعیت شما باشد، ممکن است همهٔ سپرده و حتی بیش از آن را از دست بدهید و جبران کسری حساب بر عهدهٔ خودتان باشد.
سررسید هم ریسک خودش را دارد. موقعیتی را که باید فراتر از تاریخ انقضا بماند، فقط میتوان با بستن و باز کردن دوباره در قرارداد بعدی ادامه داد. هر رول معاملهای تازه با قیمت قرارداد جدید است. محدودیت مهم دیگر به عددها برمیگردد. مبلغ مارجین ثابت نیست و با محصول و دوره تغییر میکند؛ عدد درست را باید از جدول بهروز مارجین بورس و کارگزار خواند. قرارداد آتی برای جابهجا کردن ریسک قیمت طراحی شده است؛ همان سازوکار، برای کسی که مارجین و سررسید را نشناسد، خودش به منبع ریسک تبدیل میشود.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
فیوچرز چیست؟
سررسید قرارداد آتی چیست؟
مارجین در قرارداد آتی چیست؟
آیا در قرارداد آتی باید کالا تحویل گرفت؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. بازبین ثبتشده: بهنام مجیدی. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.