تعریف دقیق
بانک تسویهٔ بینالمللی (BIS) آمار مشتقات را در دو بخش جدا منتشر میکند: مشتقات بورسی و مشتقات خارج از بورس (OTC). در بخش بورسی، قراردادهای استاندارد مثل فیوچرز و اختیار معاملهٔ بورسی در بورس متمرکز معامله و از راه اتاق پایاپای تسویه میشوند. در بخش خارج از بورس، بانکها و نهادها قراردادهای سفارشی مثل سواپ نرخ بهره، فوروارد ارزی و سواپ ارزی را مستقیم با هم میبندند.
تحلیل فصلنامهٔ BIS نشان میدهد که بخش بزرگی از معاملات مشتقات ارز و نرخ بهره همچنان خارج از بورس انجام میشود، چون نهادها قرارداد با سررسید و مبلغ دلخواه را ترجیح میدهند. پس از بحران مالی جهانی، مقررات تازه بخشی از سواپهای استاندارد را به تسویهٔ مرکزی و گزارشدهی ملزم کرد تا ریسک طرف معامله شفافتر شود.
مشتقات سه کاربرد اصلی دارند: پوشش ریسک، سفتهبازی و آربیتراژ. شرکت صادرکننده با فوروارد ارزی نرخ تبدیل را قفل میکند، صندوق با فیوچرز شاخص در معرض بازار سهام قرار میگیرد و آربیتراژگر فاصلهٔ قیمت مشتقه با دارایی پایه را میبندد.
انواع اصلی قراردادهای مشتقه
- فیوچرز: قرارداد آتی استاندارد و بورسی با تسویهٔ روزانه.
- فوروارد: قرارداد آتی سفارشی خارج از بورس که معمولاً در سررسید تسویه میشود.
- اختیار معامله: حق، و نه تعهد، خرید یا فروش دارایی پایه با قیمت معین.
- سواپ: تبادل دو جریان پرداخت، مثل نرخ بهرهٔ ثابت با شناور یا دو ارز.
مثال: پوشش ریسک نرخ بهره با سواپ
فرض کنید شرکتی اروپایی وامی با نرخ بهرهٔ شناور گرفته و نگران بالا رفتن نرخهاست. شرکت با بانکی قرارداد سواپ نرخ بهره میبندد: شرکت نرخ ثابت میپردازد و بانک نرخ شناور را به او میپردازد.
نتیجه این است که هزینهٔ وام شرکت عملاً ثابت میشود. این قرارداد در بورس معامله نمیشود، اما در آمار بازار مشتقات خارج از بورس ثبت میشود و ریسک طرف معامله میان شرکت و بانک باقی میماند.
اشتباه رایج: مشتقات را فقط ابزار سفتهبازی دانستن
بخش بزرگی از قراردادهای مشتقه را شرکتها، بانکها و صندوقها برای کنترل ریسک نرخ ارز، نرخ بهره و قیمت کالا میبندند. سفتهبازان طرف دیگر بسیاری از این معاملاتاند و همین نقدشوندگی را ممکن میکند.
اشتباه دیگر یکی گرفتن ارزش اسمی با ریسک واقعی است. ارزش اسمی مشتقات خارج از بورس عدد بسیار بزرگی است، اما مبلغی که واقعاً در معرض زیان قرار دارد معمولاً بخش کوچکی از آن است. BIS به همین دلیل ارزش بازاری ناخالص را جداگانه گزارش میکند.
خلاصهٔ کاربردی
- بازار مشتقات محل معاملهٔ قراردادهایی است که ارزششان از دارایی پایه میآید.
- مشتقات بورسی استاندارد و مشتقات خارج از بورس سفارشیاند.
- پوشش ریسک، سفتهبازی و آربیتراژ سه کاربرد اصلی این بازارند.
- ارزش اسمی قراردادها با ریسک واقعی آنها برابر نیست.
اصطلاحات مرتبط
برای یادگیری عمیقتر
از این موضوع بیشتر بدانید
پرسشهای رایج
فرق مشتقات بورسی و خارج از بورس چیست؟
مشتقات بورسی استاندارد هستند، در بورس معامله میشوند و اتاق پایاپای طرف مقابل است. مشتقات خارج از بورس میان دو طرف و با شرایط دلخواه بسته میشوند و ریسک طرف معاملهٔ بیشتری دارند، هرچند بخشی از آنها اکنون تسویهٔ مرکزی دارد.
آیا CFD هم مشتقه است؟
بله. CFD قراردادی خارج از بورس میان معاملهگر و کارگزار است که ارزشش از قیمت دارایی پایه میآید. مقررات آن از کشوری به کشور دیگر فرق دارد و در برخی کشورها به مشتری خرد عرضه نمیشود.
منابع
- BIS Data Portal — About derivatives statisticsتقسیم آمار مشتقات BIS به مشتقات بورسی و خارج از بورس و معیارهای ارزش اسمی و ارزش بازاری ناخالص.
- BIS Quarterly Review (2016) — Exchanges struggle to attract derivatives trading from OTC marketsتحلیل اینکه چرا بخش بزرگی از معاملات مشتقات ارز و نرخ بهره همچنان خارج از بورس انجام میشود.
- CME Group Education — Definition of a Futures Contractقرارداد قانونی برای دارایی استاندارد در تاریخ مشخص، مشخصات استاندارد و تسویهٔ مرکزی.