ابزار مشتقه چیست؟ انواع، کاربرد و ریسک آن
ابزار مشتقه قراردادی است که ارزشش از دارایی دیگری میآید، و همین وابستگی یک خطای رایج میسازد: رقم بزرگ ارزش اسمی که BIS برای مشتقات فرابورس گزارش میکند، پولِ در معرض ریسک نیست. این مقاله سازوکار قرارداد، انواع آن، نقش مارجین و ریسک اهرم را با یک مثال عددی باز میکند.
این مقاله برای معاملهگری است که میخواهد خانوادهٔ مشتقه را بشناسد. بعد از آن میتواند سراغ مقالههای اهرم، مارجین و CFD برود.
در یک نگاه
- مشتقه قراردادی است که ارزشش را از دارایی پایه میگیرد.
- سه شکل اصلی: فیوچرز، آپشن و سوآپ.
- ارزش اسمی با ریسک واقعی یکی نیست.
- اهرم سود و زیان را همزمان بزرگ میکند.
ابزار مشتقه چیست و ارزشش به چه وابسته است؟
ابزار مشتقه قراردادی مالی است که ارزشش را از یک دارایی پایه، مثل شاخص سهام، ارز یا کالا، میگیرد. سه شکل اصلی آن فیوچرز (قرارداد آتی)، آپشن (اختیار معامله) و سوآپ است. بسیاری از بنگاهها با این قراردادها ریسک خود را مدیریت میکنند. به زبان ساده، وقتی شما یک قرارداد مشتقه دارید، مالک خود دارایی نیستید؛ مالک تعهد یا حقی هستید که ارزشش با قیمت آن دارایی تغییر میکند. به داراییای که قرارداد به آن گره خورده است دارایی پایه (Underlying Asset) میگویند. دارایی پایه میتواند یک شاخص سهام باشد، یک نرخ ارز، یک کالا مثل نفت یا طلا، یا حتی یک نرخ بهره که چیزی برای تحویل فیزیکی ندارد. این تعریف یک جزء زمانی هم دارد. ارزش قرارداد از دارایی پایه در یک نقطهٔ زمانی مشخص به دست میآید؛ یعنی بیشتر قراردادهای مشتقه تاریخ یا بازهای دارند که تعهدها در آن سنجیده و تسویه میشوند. به همین دلیل دو قرارداد روی یک دارایی پایه، اگر سررسیدشان فرق کند، میتوانند دو قیمت متفاوت داشته باشند. قرارداد مابهالتفاوت (CFD) هم در همین تعریف میگنجد، چون ارزشش از قیمت دارایی پایه میآید و مالکیت آن دارایی را به شما نمیدهد. مقررات خاص این ابزار برای مشتری خرد در بخش اهرم آمده است.
انواع ابزار مشتقه چه تفاوتی با هم دارند؟
فرق سه شکل اصلی مشتقه در یک پرسش خلاصه میشود: چه کسی متعهد است و به چه چیزی؟ پاسخ این پرسش تعیین میکند ریسک هر طرف قرارداد چه شکلی دارد. قرارداد آتی (Futures) توافقی برای خرید یا فروش یک دارایی با قیمتی از پیش تعیینشده در تاریخی در آینده است. هر دو طرف متعهدند: خریدار باید بخرد و فروشنده باید بفروشد، یا در قراردادهایی که تسویهٔ نقدی دارند، مابهالتفاوت قیمت را بپردازند. اگر مرز میان خرید خود دارایی و خرید تعهدی برای آینده برایتان مبهم است، مقایسهٔ بازار نقدی و آتی همین مرز را روشن میکند. اختیار معامله (Option) ساختاری نامتقارن دارد. این قرارداد به دارندهاش حق میدهد، نه تعهد، که دارایی را بخرد یا بفروشد. طرف مقابل، یعنی فروشندهٔ اختیار، همان تعهدی را پذیرفته است که خریدار از آن معاف است. سوآپ (Swap) توافق دو طرف برای مبادلهٔ جریانهای نقدی متفاوت در یک بازهٔ زمانی معین است. سوآپ به یک تاریخ واحد گره نمیخورد؛ پرداختها در طول بازه جریان دارند. نمونهٔ آشنا مبادلهٔ پرداخت با نرخ ثابت در برابر پرداخت با نرخ شناور است.
مقایسهٔ سه شکل اصلی ابزار مشتقه بر پایهٔ تعهد طرفین
| شکل | موضوع قرارداد | تعهد طرفین |
|---|---|---|
| قرارداد آتی | خرید یا فروش دارایی با قیمت از پیش تعیینشده در تاریخی در آینده | هر دو طرف متعهدند |
| اختیار معامله | حق خرید یا فروش دارایی | دارنده حق دارد، نه تعهد؛ فروشنده متعهد است |
| سوآپ | مبادلهٔ جریانهای نقدی متفاوت در بازهٔ معین | هر دو طرف متعهد به پرداختاند |
مشتقه برای پوشش ریسک است یا سفتهبازی؟
پاسخ کوتاه: هر دو. یک قرارداد واحد میتواند برای یک طرف ابزار کاهش ریسک و برای طرف دیگر ابزار پذیرش ریسک باشد. بسیاری از بنگاهها از مشتقه برای مدیریت ریسک استفاده میکنند. فرض کنید شرکتی برای ماههای آینده به نفت نیاز دارد و نگران گرانشدن آن است. این شرکت میتواند با یک قرارداد آتی، قیمت خرید را از همین حالا برای تاریخ آینده تعیین کند. اگر قیمت نفت بالا برود، سود قرارداد بخش بزرگی از هزینهٔ خرید گرانتر را جبران میکند؛ اگر پایین بیاید، شرکت از ارزانی بهره نمیبرد، چون قیمتش را از قبل قفل کرده است. به این کار پوشش ریسک یا هجینگ (Hedging) میگویند. هدف این کار سود نیست، بلکه کاهش عدم قطعیت است. پوشش، ریسک را کم میکند، ولی همیشه آن را کامل حذف نمیکند. سفتهباز میتواند در سوی دیگر همین معامله بایستد. او به دنبال حذف ریسک نیست؛ ریسکی را میپذیرد که پوششدهنده نمیخواهد، به امید اینکه برداشتش از مسیر قیمت درست باشد. تفکیک این دو نقش برای معاملهگر اهمیت عملی دارد، چون یک ابزار با دو هدف دو پیامد متفاوت دارد. در پوشش ریسک، زیان قرارداد با سود دارایی اصلی تا حد زیادی جبران میشود. در سفتهبازی دارایی اصلیای در کار نیست و زیان قرارداد خالص است.
بازار بورسی و فرابورسی چه فرقی دارند و مارجین چه نقشی دارد؟
فرق این دو بازار در این است که قرارداد چطور بسته میشود و چه کسی طرف شماست. در بازار فرابورس (OTC) قراردادها دوجانبه بسته میشوند، معمولاً میان معاملهگران اصلی بازار (Dealer) و کاربران نهایی. بورس، در مقابل، بازاری متمرکز است که سفارشهای خرید و فروش در آن به هم میرسند. در بازار بورسی، اتاق پایاپای (Clearinghouse) تسویهٔ قراردادها را بر عهده دارد و برای این کار به نظام مارجین یا وثیقه تکیه میکند. در معاملات آتی، به وجهی که هر طرف نزد کارگزار آتی (FCM) میسپارد تا تعهدهای متقابل قرارداد را تضمین کند، مارجین میگویند؛ این تعبیر نامهٔ کارکنان CFTC (Staff Letter 96-12) است. به آن وثیقهٔ حسن اجرا (Performance Bond) هم میگویند. همین نام کارکرد مارجین را نشان میدهد: تضمین عمل به تعهد.
نکته
در قرارداد آتی، مارجین پیشپرداخت نیست
مارجین بخشی از قیمت دارایی نیست که پرداخته باشید؛ وثیقهای است برای اینکه به تعهدتان عمل کنید. با سپردن آن مالک بخشی از دارایی نمیشوید، و اگر زیان از وثیقه بیشتر شود، تعهد پرداخت سر جایش میماند.
مثال محاسبهای: یک قرارداد آتی شاخص سهام چه ارزشی دارد؟
قرارداد آتی E-mini S&P 500 با نماد ES روی شاخص سهام S&P 500 ساخته شده است و سازوکار ضریب را بهخوبی نشان میدهد. ضریب (Multiplier) عددی است که سطح شاخص را به دلار تبدیل میکند. در ES هر واحد شاخص ۵۰ دلار ارزش دارد. حداقل تغییر قیمت یا تیک (Tick) در این قرارداد ۰٫۲۵ واحد شاخص است. چون ۰٫۲۵ × ۵۰ = ۱۲٫۵۰، هر تیک برای هر قرارداد ۱۲٫۵۰ دلار ارزش دارد. یک واحد کامل حرکت شاخص، یعنی چهار تیک، برابر ۵۰ دلار است. تسویهٔ ES نقدی است؛ یعنی در سررسید سهمی تحویل داده نمیشود و فقط مابهالتفاوت پرداخت میشود. فرض کنید شاخص در سطح فرضی ۶٬۵۰۰ باشد. این عدد نرخ روز نیست و فقط برای حساب آمده است. ارزش اسمی یک قرارداد برابر ۶٬۵۰۰ × ۵۰ = ۳۲۵٬۰۰۰ دلار میشود. یعنی دارندهٔ یک قرارداد ES در معرض حرکت قیمت سبدی به ارزش ۳۲۵٬۰۰۰ دلار است، بیآنکه این مبلغ را پرداخته باشد؛ آنچه سپرده است فقط مارجین است. قرارداد Micro E-mini یکدهم ES است: ضریبش ۵ دلار و ارزش هر تیکش ۱٫۲۵ دلار است. در همان سطح فرضی، ارزش اسمی آن ۶٬۵۰۰ × ۵ = ۳۲٬۵۰۰ دلار میشود.
مقایسهٔ ضریب، تیک و ارزش اسمی ES و Micro E-mini. مشخصات قرارداد ممکن است تغییر کند؛ پیش از هر محاسبه آن را با صفحهٔ رسمی مشخصات بورس عرضهکننده تطبیق دهید.
| مشخصه | ES | Micro E-mini |
|---|---|---|
| ضریب هر واحد شاخص | ۵۰ دلار | ۵ دلار |
| اندازهٔ تیک | ۰٫۲۵ واحد شاخص | ۰٫۲۵ واحد شاخص |
| ارزش هر تیک | ۱۲٫۵۰ دلار | ۱٫۲۵ دلار |
| ارزش اسمی در سطح فرضی ۶٬۵۰۰ | ۳۲۵٬۰۰۰ دلار | ۳۲٬۵۰۰ دلار |
جدول نشان میدهد که Micro همان سازوکار را با اندازهٔ کوچکتر تکرار میکند. اندازهٔ تیک ثابت میماند، ولی ضریب، ارزش تیک و ارزش اسمی همه به یک نسبت کوچک میشوند. پس انتخاب میان این دو قرارداد انتخاب اندازهٔ موقعیت است، نه انتخاب ابزاری با ماهیت دیگر.
بازار مشتقات چقدر بزرگ است و عدد بزرگ چه چیزی را نشان نمیدهد؟
به گزارش بانک تسویهٔ بینالمللی (BIS)، ارزش اسمی (Notional Amount) قراردادهای مشتقهٔ فرابورس در پایان ژوئن ۲۰۲۵ حدود ۸۴۶ تریلیون دلار بود؛ ۱۶٪ بیش از ژوئن ۲۰۲۴. این رقم فقط قراردادهای فرابورسی گزارششده به BIS را میشمارد. اشتباه رایج این است که این عدد را پول درگیر یا زیان ممکن بازار بخوانند. ارزش اسمی مبلغ مبنایی است که پرداختها و سود و زیان روی آن حساب میشوند؛ همان چیزی که در مثال ES از ضرب سطح شاخص در ضریب به دست آمد. در سطح یک موقعیت، ارزش اسمی نشان میدهد حرکت قیمت روی چه مبلغی اثر میگذارد. در سطح کل بازار، جمع ارزشهای اسمی اندازهٔ پول در معرض ریسک نیست. سنجهای که به ارزش خود قراردادها نزدیکتر است، ارزش بازار ناخالص (Gross Market Value) است. این سنجه در همان تاریخ ۲۱٫۸ تریلیون دلار بود و نسبت به سال قبل ۵ تریلیون دلار (۲۹٪) رشد کرد. نسبت این دو عدد حدود ۲٫۶ درصد است؛ یعنی ارزش بازار قراردادها کسر کوچکی از ارزش اسمی آنهاست. ترکیب این بازار هم یکدست نیست. مشتقات نرخ بهره حدود ۷۹٪ ارزش اسمی مشتقات فرابورس را تشکیل میدهند. پس بخش بزرگ حجم اسمی از قراردادهای نرخ بهره میآید. [S2]
نکته
ارزش اسمی اندازهٔ ریسک نیست
وقتی رقمی مثل ارزش اسمی کل بازار مشتقات را میخوانید، آن را با مبلغ مبنای قراردادها یکی بدانید، نه با پولی که در خطر است. برای نزدیکشدن به ارزش خود قراردادها، ارزش بازار ناخالص را کنار ارزش اسمی ببینید.
اهرم در مشتقه چه ریسکی دارد و چرا زیان میتواند سریع شود؟
در مشتقهٔ اهرمی زیان میتواند سریع شود، چون شما با وثیقهای کوچک در معرض حرکت قیمت روی ارزش اسمی بزرگ قرار میگیرید. به نسبت میان این دو اهرم (Leverage) میگویند. در مثال ES دیدید که هر واحد حرکت شاخص، مستقل از اندازهٔ وثیقه، روی کل ارزش اسمی حساب میشود. حساب ساده است. فرض کنید با اهرم فرضی ۳۰ به ۱ معامله میکنید؛ در این مثال وثیقهٔ شما یکسیام ارزش اسمی است، پس حرکتی برابر یکسیام ارزش اسمی در خلاف جهت موقعیت کل وثیقه را از بین میبرد. هرچه اهرم بالاتر باشد، حرکت لازم برای این اتفاق کوچکتر است. وقتی زیان وثیقه را از حد لازم پایین بیاورد، با فراخوان مارجین روبهرو میشوید: یا وثیقهٔ بیشتری میگذارید، یا ممکن است موقعیت بسته شود. یک نمونه از واکنش ناظران به این ریسک، اقدام مداخلهٔ محصول سازمان اوراق بهادار و بازارهای اروپا (ESMA) دربارهٔ CFD و اختیار باینری است. این اقدام در ۲۰۱۸ تصویب شد و قواعد CFD از ۱ اوت ۲۰۱۸ اجرا شد. دو جزء آن برای مشتری خرد چنین بود:
- سقف اهرم از ۳۰ به ۱ تا ۲ به ۱ هنگام باز کردن موقعیت.
- حفاظت از ماندهٔ منفی (Negative Balance Protection) بهازای هر حساب؛ یعنی زیان مشتری خرد از وجه همان حساب بیشتر نمیشود.
دامنهٔ این قواعد محدود است. آنها فقط مشتری خرد CFD در اتحادیهٔ اروپا را پوشش میدادند و به معنای وجود همین حمایتها نزد هر کارگزار یا در هر کشور نیستند. وضعیت بعدی این اقدام را هم باید جداگانه در مستندات ESMA بررسی کرد.
هشدار
زیان میتواند از وثیقه بیشتر شود
در مشتقهٔ اهرمی ممکن است بخشی از سرمایه یا همهٔ آن را از دست بدهید، و در حسابی که حفاظت از ماندهٔ منفی ندارد، زیان شما میتواند از وجه حساب هم بیشتر شود. پیش از باز کردن هر موقعیت، ارزش اسمی، ارزش هر تیک و قاعدهٔ بستن اجباری آن را بدانید.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
پرسشهای پرتکرار
تفاوت قرارداد آتی و اختیار معامله چیست؟
سوآپ چیست و چه کاربردی دارد؟
آیا ابزار مشتقه ریسک دارد؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. بازبین ثبتشده: بهنام مجیدی. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.