تعریف دقیق
بیشتر پولی که مردم هر روز خرج میکنند اکنون دیجیتال است: موجودی حساب بانکی، کارت پرداخت و کیف پولهای پرداخت موبایلی. تفاوت اصلی انواع ارز دیجیتال در این است که چه کسی آن را صادر میکند و دارنده در برابر چه کسی ادعا دارد. سپردهٔ بانکی پول خصوصی است و بانک تجاری صادرکنندهٔ آن است؛ بانک تسویههای بینالمللی (BIS) توضیح میدهد که سپرده، چون بدهی صادرکننده است، ریسک اعتباری همان صادرکننده را با خود دارد.
ارز دیجیتال بانک مرکزی یا CBDC نوع دیگری است. به تعریف BIS، CBDC بدهی مستقیم بانک مرکزی است و برای همین ریسک اعتباری صادرکننده ندارد. نسخهٔ خرد آن برای پرداختهای روزمرهٔ عموم مردم طراحی میشود و نسخهٔ عمده برای تسویه میان نهادهای مالی، چیزی شبیه ذخایری که بانکها نزد بانک مرکزی دارند.
رمزارزها در انتهای دیگر این طیف قرار میگیرند: صادرکنندهٔ مرکزی ندارند و بدهی هیچ نهادی نیستند. صندوق بینالمللی پول یادآوری میکند که در صدور غیرمتمرکز هیچ نهادی پشتوانهٔ دارایی نیست. پس هر سه دیجیتالاند، اما ماهیت حقوقی و ریسکشان کاملاً متفاوت است.
انواع رایج ارز دیجیتال
- سپردهٔ بانکی: پول خصوصی، بدهی بانک تجاری
- پول الکترونیکی: نمایش دیجیتال پول رسمی نزد یک مؤسسهٔ پرداخت
- ارز دیجیتال بانک مرکزی (CBDC): بدهی مستقیم بانک مرکزی
- رمزارز: دارایی غیرمتمرکز که بدهی هیچ نهادی نیست
مثال: سه پرداخت، سه نوع پول
فرض کنید فردی در منطقهٔ یورو صبح با کارت بانکی قهوه میخرد، ظهر از کیف پول یک مؤسسهٔ پرداخت پولی به دوستش میفرستد و شب مقداری اتر به کیف پول شخصیاش منتقل میکند. هر سه پرداخت دیجیتالاند، اما در اولی ادعای او بر بانک است، در دومی بر مؤسسهٔ پرداخت و در سومی بر هیچ نهادی نیست؛ دارایی فقط با کلید خصوصی خود او کنترل میشود.
اگر بانک یا مؤسسه به مشکل بخورد، قواعد حمایتی همان کشور اعمال میشود؛ رمزارز معمولاً چنین چتری ندارد.
اشتباه رایج: ارز دیجیتال یعنی فقط کریپتو
در زبان روزمرهٔ فارسی «ارز دیجیتال» و «رمزارز» تقریباً مترادف شدهاند، اما در گزارشهای بانکهای مرکزی و نهادهای ناظر، ارز دیجیتال مفهوم گستردهتری است. وقتی خبری از «ارز دیجیتال ملی» یا «یورو دیجیتال» صحبت میکند، منظورش CBDC است، نه رمزارزی مثل بیتکوین.
استیبلکوین هم CBDC نیست. استیبلکوین را معمولاً شرکتی خصوصی صادر میکند و ارزشش به ذخایر و اعتبار همان صادرکننده وابسته است.
خلاصهٔ کاربردی
- ارز دیجیتال هر پولی است که فقط شکل الکترونیکی دارد، نه فقط رمزارز.
- مهمترین تفاوت انواع ارز دیجیتال، صادرکننده و طرف ادعای دارنده است.
- CBDC بدهی مستقیم بانک مرکزی است؛ سپردهٔ بانکی ریسک اعتباری بانک صادرکننده را دارد.
- رمزارز غیرمتمرکز بدهی هیچ نهادی نیست و پشتوانهٔ رسمی ندارد.
اصطلاحات مرتبط
برای یادگیری عمیقتر
از این موضوع بیشتر بدانید
پرسشهای رایج
آیا ارز دیجیتال بانک مرکزی همان رمزارز است؟
نه. CBDC را بانک مرکزی صادر میکند و بدهی مستقیم آن است، در حالی که رمزارز غیرمتمرکز صادرکنندهٔ مرکزی ندارد. فناوری ثبتشان هم لزوماً یکسان نیست.
موجودی حساب بانکی من هم ارز دیجیتال است؟
در معنای گسترده بله، چون فقط بهصورت الکترونیکی وجود دارد. اما پول خصوصی بانک است و در گفتوگوی روزمره معمولاً ارز دیجیتال خوانده نمیشود.
منابع
- BIS Financial Stability Institute — Central bank digital currencies: Executive SummaryCBDC بدهی مستقیم بانک مرکزی و بی ریسک اعتباری صادرکننده؛ تفاوت CBDC خرد و عمده؛ سپردهٔ بانکی ریسک اعتباری بانک را دارد.
- Haksar & Bouveret (2018), What Are Cryptocurrencies like Bitcoin, Ethereum and Ripple?, IMF Finance & Developmentاجماع غیرمتمرکز پیش از ثبت تراکنش در دفتر؛ در صدور غیرمتمرکز هیچ نهادی پشتوانهٔ دارایی نیست و پذیرش به اعتماد کاربران بستگی دارد.
- European Central Bank — What is money?پول کالایی در برابر پول فیات که بانک مرکزی صادر میکند و پول رایج قانونی است؛ سه کارکرد پول.