ریاضیات جبران ضرر: چرا ۵۰٪ افت، ۱۰۰٪ سود میخواهد
شهود رایج میگوید اگر حساب نصف شود، با پنجاه درصد سود به نقطهٔ شروع برمیگردد. اما جواب درست صد درصد است. خطا از اینجا میآید که هر دو درصد روی یک پایه دیده میشوند، در حالی که سود بعدی روی سرمایهٔ کوچکشده حساب میشود. فرمول دقیق، جدول افتها، یک مثال واقعی از S&P 500 و مرزهای این حساب، تصویر درست را کامل میکنند.
این مقاله برای معاملهگری است که میخواهد بداند چرا زیان بزرگ اینقدر سخت جبران میشود. بعد از آن به مدیریت ریسک و حجم پوزیشن سر بزنید.
در یک نگاه
- افت ۵۰٪ برای برگشت دقیقاً ۱۰۰٪ سود میخواهد.
- فرمول سود لازم: افت ÷ (۱ − افت).
- دلیل: سود روی سرمایهٔ کوچکشده حساب میشود، نه روی سرمایهٔ اولیه.
- S&P 500 تا پایان ۲۰۱۰ به سطح پایان ۲۰۰۷ نرسیده بود.
- کارمزد، برداشت و واریز حساب ساده را تغییر میدهند.
برای جبران ۵۰ درصد ضرر چند درصد سود لازم است؟
ریاضیات جبران ضرر نشان میدهد که سود لازم برای برگشت همیشه از درصد افت بزرگتر است، چون سود روی سرمایهٔ کوچکشده حساب میشود. فرمولش افت ÷ (۱ − افت) است: افت ۵۰٪ دقیقاً ۱۰۰٪ سود میخواهد، افت ۲۰٪ ۲۵٪ و افت ۹۰٪ نهصد درصد سود. این حساب بدون کارمزد و مالیات است. فرض کنید سرمایهٔ حساب شما ۱۰۰ واحد است و پس از چند معاملهٔ زیانده به ۵۰ واحد میرسد. برای برگشت به ۱۰۰ واحد باید ۵۰ واحد بهدست بیاورید. این ۵۰ واحد نسبت به پایهٔ ۵۰ واحدی یعنی ۱۰۰ درصد سود. اگر روی همین ۵۰ واحد فقط ۵۰ درصد سود کنید، تنها نیمی از فاصله پر میشود و حساب هنوز یکچهارم زیر نقطهٔ شروع میماند. به فاصلهٔ سرمایه از بالاترین سطح قبلیاش دراودان (Drawdown) میگویند. در این حساب، دراودان بهصورت درصدی از همان اوج بیان میشود؛ اگر حساب از اوج خود نصف شده باشد، دراودان ۵۰ درصد است. سود جبران اما از کف اندازه گرفته میشود. همین تفاوت نقطهٔ مرجع، کل ماجرا را میسازد. این حساب به بازار خاصی تعلق ندارد. سرمایه چه در سهام باشد، چه در جفتارزهای فارکس یا رمزارز، درصدها همین رفتار را دارند، چون موضوع حساب درصد است و نه ویژگی یک بازار. سود لازم هم ناچار نیست در یک معامله بهدست بیاید؛ میتواند در چند معامله جمع شود، به شرطی که رشد آنها مرکب، یعنی ضربشده در هم، حساب شود. جمعکردن سادهٔ درصدها در این حساب گمراهکننده است و دلیلش در بخش میانگینها روشن میشود.
چرا درصد افت و درصد سود جبران برابر نیستند؟
چون این دو درصد روی دو پایهٔ متفاوت حساب میشوند. افت سهمی از سرمایهٔ بزرگتر، یعنی اوج، است و سود جبران سهمی از سرمایهٔ کوچکتر، یعنی کف. فاصلهٔ مطلق میان اوج و کف در هر دو حالت یکی است؛ فقط مخرج کسر عوض میشود. وقتی همان فاصله بر عدد کوچکتری تقسیم شود، درصد بزرگتری میدهد. یک قیاس از بازار روزمره سازوکار را روشن میکند. مغازهداری را در نظر بگیرید که در حراج قیمت کالایی را نصف میکند. وقتی حراج تمام شود و بخواهد به قیمت قبلی برگردد، باید قیمت حراج را دو برابر کند؛ یعنی افزایشی ۱۰۰ درصدی روی برچسب جدید. کسی که فقط بگوید «نصف شد» و «دو برابر شد» تناقضی نمیبیند، اما اگر هر دو را درصدی بیان کند، یکی ۵۰ است و دیگری ۱۰۰. حساب معاملاتی هم دقیقاً همین رفتار را دارد. این نابرابری در افتهای کوچک تقریباً دیده نمیشود و در افتهای بزرگ چشمگیر است. در افت ۱۰ درصدی، سود لازم فقط کمی از خود افت بیشتر است، چون کف تقریباً هماندازهٔ اوج است. هرچه کف پایینتر برود، پایهٔ محاسبهٔ سود کوچکتر و درصد لازم با شتاب بیشتری بزرگ میشود. همین سازوکار در جهت عکس هم کار میکند: سود ۵۰ درصدی و پس از آن افت ۵۰ درصدی، حساب را به سهچهارم نقطهٔ شروع میرساند، نه به خود آن. این عدم تقارن را نباید با زیانگریزی یکی گرفت. زیانگریزی به تجربهٔ ذهنی زیان مربوط است، یعنی اینکه زیان در ذهن سنگینتر از سود هماندازه احساس میشود. اما عدم تقارن جبران ضرر، فارغ از احساس معاملهگر، از خود حساب درصد بیرون میآید و برای هر سرمایهای، با هر روحیهای، یکسان برقرار است. [S2]
نکته
هر درصد را با پایهٔ خودش بخوانید
وقتی عددی مثل «منفی ۵۰ درصد» یا «مثبت ۵۰ درصد» میبینید، پیش از هر جمع یا مقایسهای بپرسید پایهٔ آن کجاست.
فرمول سود لازم برای جبران افت چیست؟
سود لازم G برای جبران افت L برابر L ÷ (1 − L) است، به شرطی که L را بهصورت کسر بنویسید؛ مثلاً افت ۵۰٪ را به شکل ۰٫۵. با همین فرمول، ۰٫۵ ÷ ۰٫۵ برابر ۱ میشود، یعنی ۱۰۰٪ سود. استخراج فرمول چهار گام ساده دارد:
- سرمایه در اوج را C بنامید. پس از افت L، سرمایه برابر C × (1 − L) است.
- سود G باید این سرمایهٔ کوچکشده را به C برگرداند، پس C × (1 − L) × (1 + G) = C.
- C از دو طرف حذف میشود و میماند 1 + G = 1 ÷ (1 − L).
- در نتیجه G = 1 ÷ (1 − L) − 1، که پس از سادهکردن همان L ÷ (1 − L) است.
حذفشدن C در گام سوم معنای مهمی دارد: اندازهٔ حساب در نتیجه اثری ندارد. حساب کوچک و صندوق بزرگ برای جبران افتی با درصد یکسان، به سود درصدی یکسانی نیاز دارند. همین رابطه شکل دیگری هم دارد که وقتی قیمت در دست دارید، نه درصد، کارآمدتر است: سود لازم برابر قیمت اوج ÷ قیمت کف − 1 است. اگر ارزش یک دارایی یا موجودی یک حساب را در اوج و در کف بدانید، بدون محاسبهٔ درصد افت هم میتوانید سود لازم را مستقیم بهدست بیاورید. رفتار فرمول در افتهای عمیق نکتهٔ اصلی آن است. مخرج کسر، یعنی 1 − L، همان سهم باقیماندهٔ سرمایه است. هرچه افت به ۱۰۰٪ نزدیکتر شود، این مخرج به صفر نزدیکتر و سود لازم بیاندازه بزرگ میشود. در افت کامل، مخرج صفر است و فرمول تعریف نمیشود. افت ۱۰۰ درصدی جبرانپذیر نیست؛ نه چون سود عظیمی لازم است، بلکه چون پایهای برای سود باقی نمانده است. اگر فرمول را برعکس حل کنید، به رابطهٔ L = G ÷ (1 + G) میرسید. این شکل وارونه میگوید سود معینی حداکثر چه عمقی از افت را میتواند ببندد.
سود لازم برای افتهای ۱۰، ۲۰، ۳۳، ۵۰ و ۹۰ درصدی چقدر است؟
افت ۱۰ درصدی حدود ۱۱٫۱ درصد سود میخواهد، افت ۲۰ درصدی ۲۵ درصد، افت یکسوم ۵۰ درصد، افت ۵۰ درصدی ۱۰۰ درصد و افت ۹۰ درصدی ۹۰۰ درصد. همهٔ این عددها مستقیم از فرمول L ÷ (1 − L) بیرون میآیند و ستون سوم جدول نشان میدهد سود لازم در هر ردیف چند برابر خود افت است. [S2]
محاسبه با فرمول L ÷ (1 − L)، بدون کارمزد، مالیات، برداشت یا واریز.
| افت از اوج | سود لازم برای بازگشت | نسبت سود لازم به خود افت |
|---|---|---|
| ۱۰٪ | ۱۱٫۱٪ | کمی بیشتر از خود افت |
| ۲۰٪ | ۲۵٪ | یکچهارم بیشتر از خود افت |
| ۳۳٪ (یکسوم) | ۵۰٪ | حدود یکونیم برابر |
| ۵۰٪ | ۱۰۰٪ | دو برابر |
| ۹۰٪ | ۹۰۰٪ | ده برابر |
ردیف سوم یک ظرافت دارد. عدد ۵۰ درصد دقیقاً برای افت یکسوم سرمایه درست است؛ اگر خود ۳۳ درصد را در فرمول بگذارید، نتیجه کمی کمتر از ۵۰ درصد میشود. گردکردن این ردیف رایج است و برای فهم روند مشکلی ایجاد نمیکند. مهمترین چیزی که جدول نشان میدهد، خطینبودن رشد سود لازم است. وقتی افت از ۱۰ به ۲۰ درصد میرسد و دو برابر میشود، سود لازم بیش از دو برابر میشود. وقتی افت از ۵۰ به ۹۰ درصد میرسد، سود لازم نه برابر میشود. هر پلهٔ عمیقتر از پلهٔ قبلی گرانتر است. جدول را برعکس هم میتوان خواند، با همان رابطهٔ وارونهای که در بخش فرمول آمد. سود ۲۵ درصدی حداکثر افتی ۲۰ درصدی را میبندد و سود ۱۰۰ درصدی حداکثر افتی ۵۰ درصدی را. این خوانش وارونه کمک میکند ببینید یک افت معین چه بار سنگینی روی سود بعدی میگذارد، بیآنکه دربارهٔ احتمال رسیدن به آن سود چیزی بگوید.
مثال گامبهگام: جبران یک افت ۳۵ درصدی چگونه حساب میشود؟
افت ۳۵ درصدی حدود ۵۳٫۸۵ درصد سود میخواهد تا جبران شود. این عدد از تقسیم سهم ازدسترفته بر سهم باقیمانده بهدست میآید و گامهای آن را میتوانید روی کاغذ دنبال کنید:
- فرض کنید حساب از ۱۰۰ واحد شروع میکند و ۳۵ درصد افت میکند. ۶۵ واحد، یعنی ۶۵ درصد سرمایهٔ اولیه، باقی میماند.
- فاصلهٔ کف تا نقطهٔ شروع ۳۵ واحد است. این فاصله باید با سود روی همان ۶۵ واحد پر شود.
- سود لازم برابر ۰٫۳۵ ÷ ۰٫۶۵ است که تقریباً ۵۳٫۸۵ درصد میشود. این همان فرمول L ÷ (1 − L) است.
- برای راستیآزمایی، ۵۳٫۸۵ درصدِ ۶۵ واحد را حساب کنید. نتیجه تقریباً ۳۵ واحد است و حساب با آن به حدود ۱۰۰ واحد، یعنی نقطهٔ شروع، برمیگردد.
- حالا شهود را بیازمایید. سود ۳۵ درصدی روی ۶۵ واحد، حساب را هنوز با فاصلهٔ محسوسی زیر ۱۰۰ واحد نگه میدارد.
گام پنجم همان خطای رایج آغاز صفحه است و سازوکارش را در بخش تفاوت درصد افت و سود دیدید. اگر سود لازم در چند معامله بهدست بیاید، باید ضریب رشد هر معامله را در هم ضرب کنید، نه درصدها را جمع کنید. فرض کنید دو معاملهٔ سودده پشت سر هم دارید. حاصلضرب (1 + سود اول) × (1 + سود دوم) باید دستکم به ضریب رشد متناظر با ۵۳٫۸۵ درصد سود برسد تا افت ۳۵ درصدی جبران شود. جمع سادهٔ دو درصد، تصویر واقعی را نشان نمیدهد.
آیا S&P 500 تا پایان ۲۰۱۰ افت ۲۰۰۸ را جبران کرده بود؟
نه. بر پایهٔ بازده کل سالانه، سرمایهٔ دنبالکنندهٔ بازده کل S&P 500 در پایان ۲۰۱۰ هنوز به سطح پایان ۲۰۰۷ نرسیده بود. بازده کل یعنی تغییر شاخص بههمراه سود تقسیمی که دوباره سرمایهگذاری شده است. جدول بازدههای تاریخی آسوات داموداران در دانشکدهٔ کسبوکار استرن (NYU Stern) این بازده را برای ۲۰۰۸ منفی ۳۶٫۵۵ درصد، برای ۲۰۰۹ مثبت ۲۵٫۹۴ درصد و برای ۲۰۱۰ مثبت ۱۴٫۸۲ درصد ثبت کرده است. اگر سطح پایان ۲۰۰۷ را مبنا بگیرید و همین بازدهها را زنجیرهوار ضرب کنید، مسیر بازیابی سالبهسال دیده میشود. پس از ۲۰۰۸، از هر واحد سرمایه ۰٫۶۳۴۵ باقی ماند (۱ − ۰٫۳۶۵۵). برای برگشت از سطح پایان ۲۰۰۸، سود لازم ۰٫۳۶۵۵ ÷ ۰٫۶۳۴۵، یعنی حدود ۵۷٫۶۰ درصد، بود. این سود از خود افت بسیار بزرگتر است. [S1]
بازده کل سالانهٔ S&P 500 از دادههای Damodaran (NYU Stern)؛ ستونهای سوم و چهارم ضرب زنجیرهای همین بازدههاست، بدون مالیات و کارمزد.
| پایان سال | بازده کل سالانه | سرمایه نسبت به پایان ۲۰۰۷ | سود لازم برای بازگشت |
|---|---|---|---|
| ۲۰۰۸ | −۳۶٫۵۵٪ | ۶۳٫۴۵٪ | حدود ۵۷٫۶۰٪ |
| ۲۰۰۹ | +۲۵٫۹۴٪ | حدود ۷۹٫۹۱٪ | حدود ۲۵٫۱۴٪ |
| ۲۰۱۰ | +۱۴٫۸۲٪ | حدود ۹۱٫۷۵٪ | حدود ۸٫۹۹٪ |
بازده ۲۰۰۹ سرمایه را به حدود ۰٫۷۹۹۱ رساند (حاصل ۰٫۶۳۴۵ × ۱٫۲۵۹۴). سود لازم باقیمانده به حدود ۲۵٫۱۴ درصد کاهش یافت. بازده ۲۰۱۰ سرمایه را به حدود ۰٫۹۱۷۵ رساند (حاصل ۰٫۷۹۹۱ × ۱٫۱۴۸۲)، ولی هنوز حدود ۸٫۹۹ درصد سود تا سطح پایان ۲۰۰۷ لازم بود. نکتهٔ آموزندهٔ این جدول به جمع ساده برمیگردد. مجموع دو بازده مثبت ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰ از اندازهٔ افت ۲۰۰۸ بیشتر است، اما سرمایه هنوز به نقطهٔ شروع برنگشته بود. دلیلش همان تفاوت پایهٔ درصدهاست که در بخش سازوکار دیدید. این عددها دو قید دارند. اول، بازدهها سالانه و تقویمیاند، یعنی از ابتدای ژانویه تا پایان دسامبر. این بازدهها بیشینهٔ افت درونسالی را، که فاصلهٔ واقعی اوج تا کف است، نشان نمیدهند و نباید با آن یکی گرفته شوند. دوم، مالیات، کارمزد و هزینهٔ صندوق در این حساب نیامده است و سرمایهگذار واقعی رقم متفاوتی تجربه میکند. [S1]
میانگین حسابی و هندسی بازده چه ربطی به جبران ضرر دارد؟
میانگین حسابی بازدهها رشد واقعی سرمایه را نشان نمیدهد و همین شکاف، شکل دیگری از ریاضیات جبران ضرر است. میانگین حسابی جمع بازدهها تقسیم بر تعداد دورههاست. میانگین هندسی (Geometric Mean) نرخ ثابتی است که اگر در همهٔ دورهها تکرار شود، سرمایه را به همان نتیجهٔ نهایی واقعی میرساند. به زبان ساده، میانگین حسابی بازدهها را جمع میکند و میانگین هندسی آنها را مثل خود سرمایه در هم ضرب میکند. به نوشتهٔ ویل موریسون، برای بازدههای زنجیرهای میانگین هندسی معیار مناسب است. مقالهٔ او در ۲۳ مارس ۲۰۱۵ در وبلاگ Enterprising Investor مؤسسهٔ CFA Institute منتشر شد. به تفاوت میانگین هندسی و حسابی «پسار نوسان» (Volatility Drag) میگویند. موریسون این تفاوت را پیامد تعریف دو میانگین میداند، نه نیرویی واقعی که سرمایه را پایین بکشد. پل بوشی در یادداشتی زیر همان مقاله مثالی روشن آورده است. سرمایهای را در نظر بگیرید که با قطعیت میان بازده مثبت ۳۰ درصد و منفی ۱۰ درصد جابهجا میشود. میانگین حسابی این دو بازده ۱۰ درصد است، اما نرخ رشد واقعی سرمایه حدود ۸ درصد است. فاصلهٔ این دو عدد از همان جایی میآید که در جبران ضرر دیدید: افت ۱۰ درصدی روی سرمایهٔ بزرگشده اعمال میشود و بخشی از سود قبلی را میبرد. دادههای S&P 500 همین را در مقیاس بزرگ نشان میدهند. میانگین حسابی سه بازده ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۰ عددی مثبت است، ولی سرمایه در پایان ۲۰۱۰ زیر سطح پایان ۲۰۰۷ بود. میانگین حسابی مثبت با زیان واقعی قابل جمع است. [S2]
نکته
ضریبها را ضرب کنید، درصدها را جمع نکنید
برای فهم نتیجهٔ چند دوره، هر بازده را به ضریب رشد تبدیل کنید (1 + بازده) و ضریبها را در هم ضرب کنید.
چه شرایطی حساب جبران ضرر را از دقت میاندازد؟
فرمول L ÷ (1 − L) فقط وقتی دقیق است که سرمایه بیهزینه و بیجابهجایی پول حرکت کند. در حساب واقعی چند عامل این فرض را میشکنند و معمولاً سود لازم را بالاتر میبرند:
- کارمزد، اسپرد و مالیات: هر هزینهای که از سرمایه کم شود، در عمل افت را عمیقتر و پایهٔ سود را کوچکتر میکند. هزینههای واقعی ترید سود خالص را از سود ناخالص جدا میکنند.
- برداشت وسط راه: اگر پس از یک افت از حساب پول برداشته شود، پایهٔ باقیمانده باز هم کوچکتر میشود و همان مبلغ فاصله به درصد سود بزرگتری نیاز پیدا میکند.
- واریز تازه: پول تازه موجودی حساب را بالا میبرد، اما عملکرد معاملات را جبران نمیکند. برگشت موجودی به اوج قبلی با برگشت بازده به آن اوج یکی نیست.
- اهرم: با اهرم، حرکت کوچکی در قیمت زیان بزرگتری در سرمایهٔ حساب میسازد. اگر وجه تضمینی حساب برای نگهداشتن پوزیشن کافی نماند، کارگزار ممکن است پوزیشن را بهاجبار ببندد و افتی که شاید موقت بود، قطعی شود. سازوکار این خطر در خطرات اهرم و مارجین کال آمده است.
- بازههای تقویمی: بازده سالانه افت درونسالی را پنهان میکند، پس فاصلهٔ واقعی اوج تا کف میتواند از آنچه بازدههای سالانه نشان میدهند عمیقتر باشد.
- زمان: فرمول اندازهٔ سود لازم را میدهد، نه مدت لازم برای رسیدن به آن یا احتمال رسیدن به آن. دو افت با درصد یکسان ممکن است در دو بازار یا دو دوره مسیرهای بسیار متفاوتی برای برگشت داشته باشند.
این عاملها همه در یک جهت کار نمیکنند. واریز تازه موجودی را زودتر به اوج میرساند و کارمزد آن را دیرتر. بنابراین فرمول، کف بار ریاضی جبران را نشان میدهد و تصویر کامل حساب نیست.
هشدار
افت عمیق ممکن است برگشتناپذیر باشد
در معامله با اهرم یا بدون حد ضرر، یک حرکت تند بازار ممکن است بخشی از سرمایه یا همهٔ آن را از بین ببرد. در افت کامل، هیچ درصدی از سود حساب را برنمیگرداند، چون سرمایهای برای سود باقی نمانده است.
این ریاضی برای مدیریت ریسک چه پیامی دارد؟
پیام اصلی این است که هزینهٔ جبران با عمق افت شتاب میگیرد، پس محدودکردن عمق افت از نظر ریاضی ارزانتر از جبران آن است. ریاضیات جبران ضرر به همین دلیل پایهٔ عددی مدیریت ریسک است و نه بحثی جدا از آن. در این حساب، بخشی از ریسک در اختیار معاملهگر است و بخشی نیست. ریسک هر معامله یعنی سهمی از سرمایه که اگر حد ضرر فعال شود از دست میرود. حجم پوزیشن از همین سهم و فاصلهٔ حد ضرر محاسبه میشود. روش درصد ثابت این سهم را بهصورت کسری ثابت از سرمایهٔ روز تعریف میکند، پس با کوچکشدن حساب اندازهٔ زیان هر معامله هم کوچک میشود. اهرم و وجود حد ضرر هم قابل کنترلاند. در مقابل، شکاف قیمتی میان دو جلسهٔ معاملاتی یا بحرانی مثل ۲۰۰۸ در اختیار معاملهگر نیست و ممکن است زیان را از حد ضرر برنامهریزیشده فراتر ببرد. «بازیابی» در پژوهش بازار معنای دیگری هم دارد: بازگشت قیمت یک سهم پس از حداکثر افت، نه جبران سرمایهٔ حساب. جائهیونگ چوی در مقالهای در مخزن arXiv (بخش q-fin) قواعد انتخاب سهم بر پایهٔ حداکثر افت و بازیابی پس از آن را آزمون کرده است. نتیجهٔ او این است که در نمونهٔ همان پژوهش، قواعد مبتنی بر بازیابی بهترین معیار رتبهبندی برای تشخیص بازگشت به میانگین بودهاند. این یافته به نمونهٔ آن مقاله محدود است و قاعدهٔ معاملاتی نیست.
مهم
فرمول مقصد را نشان میدهد، نه مسیر را
سود لازم برای جبران، عددی قطعی است، اما رسیدن به آن قطعی نیست. هیچ روشی افت را حذف نمیکند؛ مدیریت ریسک فقط عمق آن را محدود میکند.
سازوکار تخلیهٔ کامل حساب پس از افتهای پیاپی در چرا حسابها میسوزند آمده است. ریاضیات این صفحه فقط اندازهٔ کار را میگوید؛ تصمیم دربارهٔ اندازهٔ ریسک با خود معاملهگر و متناسب با شرایط اوست.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
ضرر ۲۰ درصد چند درصد سود میخواهد تا جبران شود؟
دراودان چیست و چطور جبران میشود؟
چطور از افت سرمایه جلوگیری کنیم؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.