دامنه نوسان چیست و بازه مجاز قیمت چگونه محاسبه میشود
فرض کنید سهمی روز قبل با قیمتی مشخص بسته شده و صبح روز بعد خبری مهم دربارهٔ شرکت منتشر میشود. در بورسی که دامنه نوسان دارد، طبق قاعدهٔ عمومی قیمت آن سهم نمیتواند در همان روز هر قدر که بخواهد بالا یا پایین برود؛ سقف و کفش از پیش معلوم است. این مقاله نشان میدهد این سقف و کف چطور محاسبه میشود، چه کسی آن را تعیین میکند و با توقف معاملاتی چه فرقی دارد.
این مقاله برای معاملهگری است که میخواهد سازوکار دامنه نوسان را بفهمد. پس از آن میتواند سراغ انواع سفارش و مدیریت ریسک برود.
در یک نگاه
- بازهٔ مجاز قیمت در یک روز معاملاتی را بورس تعیین میکند.
- مبنای محاسبه معمولاً قیمت پایانی روز قبل است.
- درصد دامنه ثابت نیست و ناظر بازار آن را تغییر میدهد.
- توقف معاملاتی و دامنهٔ نوسان دو سازوکار جدا هستند.
- دامنه نوسان پیشبینی قیمت یا تضمین سود نیست.
دامنه نوسان دقیقا چیست و نسبت به کدام قیمت سنجیده میشود؟
دامنه نوسان بازهٔ قیمتی مجاز در یک روز معاملاتی است که بورس یا ناظر بازار نسبت به قیمت مرجع، یعنی معمولاً قیمت پایانی روز قبل، تعیین میکند. در بورسهای دارای دامنه، طبق قاعدهٔ عمومی سفارشها فقط داخل این بازه پذیرفته میشوند، پس قیمت آن روز بین سقف و کف میماند. درصد آن ثابت نیست و ناظر آن را تغییر میدهد.
به زبان ساده، دامنه نوسان شبیه سقف افزایش اجاره است. صاحبخانه میتواند اجاره را بالا ببرد، ولی فقط تا درصدی مشخص نسبت به اجارهٔ قبلی. در بورس هم «اجارهٔ قبلی» همان قیمت مرجع است و «سقف مصوب» همان درصد دامنه. یک فرق مهم هست: دامنهٔ نوسان هم سقف دارد و هم کف، پس افت قیمت را هم محدود میکند، ولی فقط در همان روز، نه در روزهای بعد.
قیمت مرجع معمولاً آخرین قیمت پایانی روز معاملاتی قبل است؛ یعنی نقطهای که درصد تغییر روز بعد از آن شمرده میشود.
مبنای مقرراتی این تعریف در بورس تهران، به گفتهٔ روزنامهٔ تعادل، بند ۹ دستورالعمل اجرایی نحوهٔ انجام معاملات است که در ۱۳۸۹/۹/۱۳ تصویب شد. طبق همین گزارش، هر بورس بازه را نسبت به قیمت مرجع تعیین میکند و سفارشها هر روز فقط داخل آن پذیرفته میشوند.
در برخی بورسهای جهانی، مفهوم نزدیک به آن سقف روزانهٔ قیمت (Daily Trading Limit) است. مؤسسهٔ CFI آن را بیشترین افزایش یا کاهش مجاز قیمت یک ورقهٔ بهادار در یک نشست معاملاتی میداند که بورس تعیین میکند. ورقهٔ بهادار یعنی سهم یا ورقهٔ دیگری که در بورس معامله میشود. وقتی قیمت به این حد برسد، معامله فقط در همان سطح یا داخل بازه ادامه پیدا میکند.
چرا دامنه نوسان وجود دارد و چه کسی آن را تعیین میکند؟
دامنه نوسان سازوکاری است که حرکت قیمت یک ورقهٔ بهادار را در یک نشست معاملاتی به حدی معین محدود میکند. این حد را بورس یا ناظر بازار تعیین میکند. در ایران، تصمیم دربارهٔ درصد دامنه با سازمان بورس و اوراق بهادار است و هر بورس بازه را روی قیمت مرجع نمادهای خودش اعمال میکند.
ناظر در این تصمیم به رفتار کل بازار نگاه میکند. کانون کارگزاران بورس خبر دیدار ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ رئیس سازمان بورس با این کانون را منتشر کرد. طبق این خبر، در آن مقطع تغییری در دامنهٔ نوسان ایجاد نخواهد شد تا تمرکز بازار بر مسائل بنیادی حفظ شود.
آنچه مقررات میگوید و آنچه در عمل رخ میدهد
دستورالعمل معاملات چارچوب را میسازد: بازهای که نسبت به قیمت مرجع تعیین میشود. اندازهٔ این بازه اما در عمل با مصوبههای جداگانه مشخص میشود. برای همین، دانستن تعریف کافی نیست و درصد هر دوره را باید از مصوبهٔ همان دوره خواند.
دامنه حتی لازم نیست متقارن باشد. در پایگاه قوانین و مقررات بازار سرمایهٔ سازمان بورس، مصوبهای با عنوان تغییر دامنهٔ نوسان بهصورت نامتقارن به ۶+ و ۳- ثبت شده است. در چنین حالتی، قیمت در یک روز میتواند تا ۶ درصد بالا برود، ولی بیش از ۳ درصد پایین نمیآید. [S1,S2,S4,S5,S7]
بازه مجاز قیمت چگونه محاسبه میشود؟
محاسبهٔ بازهٔ مجاز به دو عدد نیاز دارد: قیمت مرجع و درصد دامنه. گامها سادهاند:
- قیمت مرجع را پیدا کنید؛ یعنی معمولاً قیمت پایانی روز معاملاتی قبل.
- قیمت مرجع را در درصد دامنه ضرب کنید تا اندازهٔ مجاز حرکت به دست بیاید.
- این اندازه را به قیمت مرجع اضافه کنید تا سقف، و از آن کم کنید تا کف به دست بیاید.
فرض کنید قیمت پایانی روز قبل سهمی ۱۰٬۰۰۰ ریال است و دامنهٔ ±۳٪ برقرار است؛ همان درصدی که روزنامهٔ تعادل از مصوبهٔ ۲۱/۷/۱۴۰۳ نقل کرده است. سه درصدِ ۱۰٬۰۰۰ ریال میشود ۳۰۰ ریال. پس سقف قیمت در روز بعد ۱۰٬۳۰۰ ریال و کف آن ۹٬۷۰۰ ریال است. این مثال فرضی است و به نماد واقعی ربطی ندارد. [S5,S2,S4,S7]
در بازارهای جهانی، سقف روزانه گاهی بهجای درصد با مبلغ ثابت تعریف میشود. CFI مثالی فرضی از یک قرارداد مشتقه میآورد؛ قراردادی که قیمتش از دارایی دیگری گرفته میشود. قیمت تسویهٔ قبلی قیمتی است که بورس برای تسویهٔ حسابهای نشست قبل ملاک گرفته است. اگر این قیمت ۲۰ دلار و سقف روزانه ۵ دلار باشد، آن قرارداد در همان نشست نه زیر ۱۵ دلار معامله میشود و نه بالای ۲۵ دلار.
هر دو مثال فرضیاند و فقط سازوکار محاسبه را نشان میدهند.
| گام | مثال ریالی فرضی | مثال دلاری فرضی |
|---|---|---|
| قیمت مرجع | ۱۰٬۰۰۰ ریال | ۲۰ دلار |
| اندازهٔ مجاز حرکت | ۳ درصد، یعنی ۳۰۰ ریال | ۵ دلار |
| سقف بازه | ۱۰٬۳۰۰ ریال | ۲۵ دلار |
| کف بازه | ۹٬۷۰۰ ریال | ۱۵ دلار |
این بازه روی ثبت سفارش اثر مستقیم دارد. اگر سفارش لیمیت را با قیمتی بیرون از بازه ثبت کنید، در آن روز پذیرفته نمیشود. قیمتهای پیشنهادی خرید و فروش، یعنی بید و اسک، هم باید میان همین سقف و کف بنشینند.
درصد دامنه نوسان در بورس ایران چه تغییراتی داشته و چرا عدد آن تاریخدار است؟
عدد دامنه نوسان در بورس ایران چند بار عوض شده است، پس هر درصدی که میبینید باید تاریخ داشته باشد. فهرست زیر کامل نیست و فقط دو تصمیم تاریخدار تا سال ۱۴۰۳ را نشان میدهد:
- به گزارش فرابورس ایران، با تصمیم سازمان بورس از ۲۹ فروردین ۱۴۰۱ دامنهٔ بازارهای اول بورس تهران و فرابورس به مثبت و منفی ۶ درصد رسید.
- به نقل روزنامهٔ تعادل، هیئتمدیرهٔ سازمان بورس در مصوبهٔ ۲۱/۷/۱۴۰۳ دامنهٔ همهٔ سهام، حق تقدم و صندوقهای سهامی و مختلط را در همهٔ بورسها ۳+ و ۳- درصد تعیین کرد. [S1,S2]
نکتهٔ دیگر، گسترهٔ شمول هر تصمیم است. تصمیم ۱۴۰۱ فقط بازارهای اول بورس تهران و فرابورس را نام میبرد، نه همهٔ نمادها را. مصوبهٔ ۱۴۰۳ هم فهرست مشخصی از انواع ورقه دارد. پس یک درصد واحد همیشه برای کل بازار برقرار نبوده است.
به همین دلیل این مقاله درصد جاری دامنه را اعلام نمیکند و هر عدد را با نام نهاد و تاریخ میآورد. وقتی در یک مطلب آموزشی درصدی بدون تاریخ میبینید، ممکن است به دورهای تعلق داشته باشد که دیگر برقرار نیست. پرسش درست این است: این درصد طبق کدام مصوبه و از چه تاریخی؟
دامنه نوسان با توقف معاملاتی و سازوکار LULD آمریکا چه فرقی دارد؟
دامنه نوسان سقف و کف قیمت یک نماد در یک روز است؛ توقف معاملاتی وقفهای موقت در خود معامله است. این دو در ظاهر شبیهاند، ولی کارکرد متفاوتی دارند.
وقفهٔ معاملاتی شاخصمحور
به گزارش روزنامهٔ تعادل، وقفههای معاملاتی معمولاً در چند مرحله، در سطحهای ۷، ۱۳ و ۲۰ درصد، ایجاد میشوند. این سطحها به وقفهٔ شاخصمحور تعلق دارند؛ یعنی به افت کل بازار مربوطاند، نه به قیمت یک سهم. برای همین با سقف و کف روزانهٔ هر سهم یکی نیستند. [S4,S6]
سازوکار LULD در بورس آمریکا
در بورس آمریکا، طرحی به نام حد بالا و حد پایین (Limit Up-Limit Down) برای سهام باند قیمتی تعیین میکند. به گفتهٔ FINRA، برای سهام با قیمت بالای ۳ دلار، این باند در لایهٔ ۱، مانند اجزای شاخصهای S&P 500 و Russell 1000 و برخی محصولات قابل معامله در بورس، ۵ درصد است. برای سهام لایهٔ ۲، یعنی بقیهٔ سهام، باند ۱۰ درصد است. اگر سهم به لبهٔ باند برسد و ظرف ۱۵ ثانیه از آن حالت بیرون نیاید، معامله پنج دقیقه متوقف میشود. این درصدها برای بخش عمدهٔ نشستاند؛ از ساعت ۱۵:۳۵ تا ۱۶:۰۰ به وقت شرق آمریکا، باند لایهٔ ۱ دوبرابر میشود. [S5,S6,S7]
فرق اصلی در رفتار پس از رسیدن به حد است. در دامنهٔ نوسان بورس تهران، طبق قاعدهٔ عمومی قیمت تا پایان روز از سقف و کف بیرون نمیرود. در LULD، ماندن در لبهٔ باند به یک توقف کوتاه منجر میشود و بعد معامله از سر گرفته میشود.
اعداد ایران تاریخدارند و اعداد LULD از توضیح FINRA آمدهاند.
| ویژگی | دامنه نوسان بورس تهران | LULD آمریکا |
|---|---|---|
| مبنا | معمولاً قیمت پایانی روز قبل | باند درصدی بسته به لایهٔ سهم؛ درصدها برای قیمت بالای ۳ دلار |
| اندازه | ±۶٪ بازار اول از ۱۴۰۱؛ ±۳٪ طبق مصوبهٔ ۱۴۰۳ به نقل تعادل | ۵٪ لایهٔ ۱ و ۱۰٪ لایهٔ ۲ |
| رسیدن به حد | معمولاً معامله در حد یا داخل بازه تا پایان روز | توقف پنجدقیقهای اگر ظرف ۱۵ ثانیه از حد بیرون نیاید |
| بازهٔ زمانی | طبق قاعدهٔ عمومی کل روز معاملاتی | بخش عمدهٔ نشست؛ دوبرابر برای لایهٔ ۱ در ۱۵:۳۵ تا ۱۶:۰۰ |
هر دو سازوکار روی اجرای سفارش اثر دارند. پیش از معامله در هر بازار، دانستن قاعدهٔ سقف قیمت یا توقف همان بازار به اندازهٔ شناخت انواع سفارش اهمیت دارد.
اشتباه رایج: چرا دامنه نوسان پیشبینی قیمت یا تضمین سود نیست؟
رسیدن قیمت به سقف دامنه یعنی در آن روز، در قیمت سقف، سفارش خرید بیش از سفارش فروش بوده است. معنایش این نیست که قیمت روز بعد هم بالا میرود.
وضعیت شبیه نانواییای است که حق ندارد نان را گرانتر از نرخ مصوب بفروشد. وقتی مشتری زیاد است، نان گران نمیشود؛ صف طولانی میشود. طول صف دربارهٔ تقاضای همان لحظه چیزی میگوید، ولی تضمین نمیکند فردا هم همینقدر مشتری بیاید. در بورس هم وقتی قیمت به سقف یا کف میچسبد، سفارشهای اضافه در همان قیمت منتظر میمانند.
دامنه نوسان فقط مرز حرکت یک نشست را میبندد. جهت قیمت، ارزش شرکت یا سود آینده را نمیگوید. وقتی بازه کوچک است، حرکتی که بدون سقف ممکن بود در یک روز رخ دهد، ممکن است در چند روز پخش شود.
هشدار
کف دامنه جلوی زیان را نمیگیرد
اگر قیمت سهمی چند روز پشتسرهم به کف دامنه برسد، ممکن است نتوانید در همان روزها بفروشید و زیانتان روز به روز بزرگتر شود. ممکن است بخشی از سرمایه یا همهٔ آن را از دست بدهید.
برای همین، سقف و کف بازار جانشین مدیریت ریسک نیست. اندازهٔ هر معامله و حد زیان را شما تعیین میکنید، نه ناظر بازار.
این مفهوم چه محدودیتهایی دارد و چه چیزی را باید خودتان از منبع رسمی بررسی کنید؟
دامنه نوسان مفهومی ساده است، ولی پیش از تکیه بر هر عدد باید چند مرز را بشناسید:
- نوع بازار و نوع ورقه مهم است؛ برای هر نماد، بازاری را که در آن معامله میشود و قاعدهٔ همان بازار را جدا بررسی کنید.
- دامنه ممکن است نامتقارن باشد؛ تاریخ اجرا و نمادهای مشمول هر مصوبهٔ نامتقارن را از متن خود مصوبه بخوانید.
- درصد مصوبهٔ ۱۴۰۳ به نقل روزنامهٔ تعادل آمده است؛ متن رسمی و اطلاعیههای بعدی را در سایت سازمان بورس ببینید.
برای معاملهگری که در بازارهای جهانی فعال است، معادل این بررسی خواندن قواعد بورس مقصد است؛ در بورس آمریکا، توضیح FINRA دربارهٔ LULD نقطهٔ شروع مناسبی است. اگر میخواهید وارد بورس ایران شوید، مقالهٔ خرید سهام در بورس ایران گامهای عملی ثبت سفارش را توضیح میدهد.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
دامنه نوسان بورس چند درصد است؟
دامنه نوسان مثبت و منفی چیست؟
دامنه نوسان چه تأثیری بر قیمت سهام دارد؟
دامنه نوسان چرا تغییر میکند؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.