NFT چیست؟ توکن غیرمثلی و سازوکار آن
دو اسکناس همارزش را میشود با هم عوض کرد و هیچکس ضرر نمیکند. دو بلیت کنسرت با شمارهٔ صندلی متفاوت اینطور نیستند، چون هر کدام جای مشخص خودش را دارد. NFT همین منطق بلیت شمارهدار را به بلاکچین میآورد. این صفحه نشان میدهد NFT چیست، چطور ساخته میشود، چه چیزی را ثبت میکند و چه چیزی را ثبت نمیکند.
این مقاله برای معاملهگری است که میخواهد NFT را از پایه بشناسد. بعد از آن سراغ قرارداد هوشمند و امنیت کیف پول بروید.
در یک نگاه
- NFT توکنی یکتاست و با توکن مثلی تعویضپذیر نیست.
- قرارداد هوشمند مالکیت هر NFT را به نشانی اتریوم پیوند میدهد.
- ERC-721 و ERC-1155 دو استاندارد اتریوم برای NFT هستند.
- ریسکها بیشتر از فیشینگ، ضعف قرارداد و خطای کاربر میآیند.
NFT چیست و «غیرمثلی» یعنی چه؟
NFT (توکن غیرمثلی) توکنی یکتاست که روی بلاکچین، مثلاً اتریوم، با قرارداد هوشمند ساخته میشود. قرارداد مالکیت خودِ توکن را به نشانی مالک پیوند میدهد و توکن به یک دارایی دیجیتال یا توکنیزهشده اشاره میکند. هر NFT ویژگیهای مخصوص خود را دارد و نمیشود آن را یکبهیک با NFT دیگر جایگزین کرد.
به داراییای که واحدهایش کاملاً همارز و جایگزینپذیرند، مثلی (Fungible) میگویند. یک واحد اتر با واحد دیگر اتر فرقی ندارد. اگر آن را با دوستتان عوض کنید، هیچکدام چیزی از دست نمیدهید. غیرمثلی درست برعکس است. طبق توضیح Ethereum.org، NFTها تکتک یکتا هستند و هر کدام ویژگیهایی دارد که آن را از بقیه جدا میکند. به همین دلیل یک NFT را نمیشود یکبهیک با NFT دیگر برابر گرفت.
مغازهٔ تعمیر کفش را در نظر بگیرید. وقتی کفشتان را تحویل میدهید، رسیدی با شمارهٔ مخصوص میگیرید. رسید شما با رسید مشتری بعدی عوضشدنی نیست، چون هر رسید به یک جفت کفش مشخص اشاره میکند. NFT هم چنین رسید شمارهداری است. تفاوت در دفتر ثبت است: دفتر NFT نه دفتر مغازهدار، بلکه بلاکچین است که همه میتوانند آن را ببینند.
همین مثال نکتهٔ دیگری هم دارد: رسید، خودِ کفش نیست. این تفاوت ظریف، پایهٔ بسیاری از سوءبرداشتها دربارهٔ NFT است و در بخش اشتباه رایج دوباره به آن برمیگردیم.
NFT چگونه ساخته میشود و مالکیتش چگونه ردیابی میشود؟
هر NFT با یک قرارداد هوشمند ساخته میشود. قرارداد هوشمند برنامهای است که روی بلاکچین اجرا میشود و قواعدش را بدون واسطه به کار میبندد. به گفتهٔ Ethereum.org، این قرارداد روی اتریوم هر NFT را به یک نشانی مشخص پیوند میدهد و به این ترتیب معلوم میکند کدام NFT مال کدام نشانی است.
نشانی (Address) شناسهای است که کیف پول شما در شبکه دارد؛ چیزی شبیه شمارهٔ حساب بانکی. پس وقتی میگویند کسی مالک یک NFT است، در عمل یعنی قرارداد شناسهٔ آن توکن را کنار نشانی او ثبت کرده است. اگر توکن منتقل شود، قرارداد نشانی تازه را جای نشانی قبلی میگذارد.
مینت (Mint) نام لحظهای است که قرارداد مالکیت یک NFT مشخص را به یک نشانی واگذار میکند. چرخهٔ زندگی یک NFT را میشود در سه گام خلاصه کرد:
- سازنده قرارداد هوشمند را با قواعد دلخواهش روی شبکه منتشر میکند.
- با مینت، توکنی مشخص به نشانی نخستین مالک ثبت میشود.
- در هر انتقال، قرارداد نشانی مالک را بهروز میکند.
سازنده میتواند در همین قرارداد قواعدی هم بگذارد؛ برای نمونه حقامتیاز یا رویالتی (Royalty)، یعنی سهمی برای سازنده که در قرارداد تعریف میشود.
نکته
قرارداد هوشمند مثل قرارداد اجارهای از پیش نوشتهشده است
در قرارداد اجاره، بندها پیش از امضا روی کاغذ آمدهاند. در قرارداد هوشمند هم قواعد از قبل در کد نوشته شدهاند و کد اجرایشان میکند، نه طرفین. اگر بدانید سازندهٔ یک مجموعه چه قواعدی در قرارداد گذاشته، تصویر روشنتری از توکنی دارید که با آن سروکار پیدا میکنید.
NFT چه کاربردهایی دارد و با ارز دیجیتال چه تفاوتی دارد؟
کاربرد NFT هر جایی است که یکتایی یک چیز دیجیتال و صاحب آن باید روشن باشد. Ethereum.org این کاربردها را برمیشمارد:
- هنر دیجیتال و کلکسیون
- اقلام درون بازی
- دارایی واقعی توکنیزهشده، یعنی دارایی بیرون از بلاکچین که نمایندهای به شکل توکن گرفته است
- هویت آنلاین و نام دامنه
- کنترل دسترسی به محتوا و بلیت رویداد
- اثبات حضور در رویداد و گواهی پایان دوره
وجه مشترک همهٔ اینها یک چیز است: هر مورد با بقیه فرق دارد. بلیت ردیف جلو با بلیت ردیف آخر یکی نیست و گواهی شما با گواهی همکلاسیتان عوض نمیشود.
حالا که کاربردها روشن شد، تفاوت با ارز دیجیتال سادهتر دیده میشود. ارز دیجیتال مثل بیتکوین یا اتر مثلی است و واحدهایش با هم برابرند. NFT یکتاست و هر توکن هویت خودش را دارد. اگر مرز کوین و توکن برایتان مبهم است، صفحهٔ تفاوت کوین و توکن آن را جدا توضیح میدهد.
مقایسهٔ توکن مثلی و غیرمثلی بر پایهٔ مستندات اتریوم و EIP-1155
| ویژگی | توکن مثلی (ارز دیجیتال) | توکن غیرمثلی (NFT) |
|---|---|---|
| جایگزینی | هر واحد جای واحد دیگر را میگیرد | هر توکن یکتاست و جایگزین ندارد |
| جای آن در ERC-1155 | در یک قرارداد کنار NFT | در یک قرارداد کنار توکن مثلی |
ردیف آخر جدول نشان میدهد مرز این دو همیشه به جدایی دو قرارداد نمیرسد. به گفتهٔ متن رسمی EIP-1155، یک قرارداد با این استاندارد میتواند هر تعداد نوع توکن مثلی و غیرمثلی را در خود نمایندگی کند.
استانداردهای ERC-721 و ERC-1155 چه تفاوتی دارند؟
تفاوت اصلی این دو استاندارد در دامنه است: ERC-721 فقط برای توکن غیرمثلی طراحی شده، ولی ERC-1155 چند نوع توکن مثلی و غیرمثلی را در یک قرارداد جمع میکند. استاندارد در اینجا یعنی رابط مشترک؛ مجموعهای از توابع که قرارداد باید داشته باشد تا کیف پولها و برنامهها بتوانند بدون هماهنگی جداگانه با آن کار کنند.
ERC-721 در ژانویهٔ ۲۰۱۸ پیشنهاد شد. پروندهٔ آن در فهرست رسمی پیشنهادهای اتریوم تاریخ ایجاد ۲۴ ژانویهٔ ۲۰۱۸ و وضعیت نهایی (Final) دارد. طبق متن EIP-721، کارکرد پایهٔ این استاندارد ردیابی و انتقال NFTهاست. در این استاندارد هر NFT متمایز است و مالکیت هر کدام باید جداگانه ثبت شود. سه تابعی که در این صفحه به آنها برمیگردیم اینها هستند:
- ownerOf: نشانی مالک یک NFT مشخص را برمیگرداند.
- tokenURI: در قراردادهایی که این تابع را دارند، نشانی یکتای داراییای را میدهد که توکن به آن اشاره میکند.
- safeTransferFrom: توکن را از یک نشانی به نشانی دیگر منتقل میکند.
هر NFT در ERC-721 یک شناسهٔ توکن (tokenId) دارد که عددی صحیح از نوع uint256 است. به گفتهٔ Ethereum.org، جفت «نشانی قرارداد + tokenId» باید در سطح جهانی یکتا باشد. پلاک خانه را در نظر بگیرید: یک شمارهٔ پلاک در دو خیابان مختلف به دو خانهٔ متفاوت میرسد. خیابان همان نشانی قرارداد است و پلاک همان tokenId.
ERC-1155 با تاریخ ایجاد ۱۷ ژوئن ۲۰۱۸ هم وضعیت نهایی (Final) دارد. فرض کنید یک بازی هم سکهٔ درونبازی میخواهد و هم شمشیرهای یکتا. با ERC-721 باید شمشیرها را در یک قرارداد غیرمثلی تعریف کند و سکه را جای دیگری بسازد. با ERC-1155 هر دو نوع در یک قرارداد کنار هم مینشینند.
مثال واقعی: دو مجموعه شناختهشده NFT روی اتریوم
در صفحهٔ استاندارد ERC-721، Ethereum.org دو نمونهٔ مشهور را نام میبرد.
نمونهٔ اول Bored Ape Yacht Club است، مجموعهای از ۱۰٬۰۰۰ NFT یکتا. عدد ۱۰٬۰۰۰ اندازهٔ مجموعه است، نه قیمت یا حجم معامله. طبق منطق ERC-721، هر کدام از این توکنها با جفت نشانی قرارداد و tokenId خودش از بقیه جدا میشود. پس دو توکن این مجموعه هرگز یک شناسه ندارند، حتی اگر تصویرشان به چشم شبیه باشد. [S4]
نمونهٔ دوم CryptoKitties است، بازیای روی اتریوم با موجودات کلکسیونی که میشود آنها را پرورش داد. این بازی کاربرد NFT در بازی را نشان میدهد: هر موجود یکتاست و صاحبش روی بلاکچین مشخص است.
قیمت این مجموعهها پرنوسان است و بیرون از این صفحه میماند. آنچه از این دو مثال ثابت میماند، ساختار است: یک قرارداد، تعدادی توکن متمایز و نشانی مالک هر توکن.
اشتباه رایج: مالکیت توکن را با مالکیت خود اثر یکی گرفتن
یکی از برداشتهای نادرست رایج دربارهٔ NFT این است که خرید آن یعنی مالکیت خودِ تصویر یا اثر. ریشهٔ این برداشت روشن است: توکن و اثر معمولاً با هم نمایش داده میشوند و به نظر یک چیز میآیند.
آنچه ERC-721 تعریف میکند، ردیابی و انتقال توکن است. تابع ownerOf میگوید کدام نشانی صاحب توکن است و tokenURI، در قراردادهایی که آن را دارند، فقط به نشانی دارایی اشاره میکند. هیچکدام از این دو تابع چیزی دربارهٔ حق نشر، حق تکثیر یا مالکیت حقوقی اثر ثبت نمیکنند. رسید مغازهٔ کفش هم همینطور است: فقط به یک جفت کفش مشخص اشاره میکند و خودش کفش نیست.
مهم
توکن به اثر اشاره میکند، ولی جای آن نمینشیند
خود توکن دربارهٔ حقی که خریدار بر اثر دارد حکمی صادر نمیکند. اگر این حق برای تصمیم شما مهم است، پیش از خرید آن را با متخصص حقوقی بررسی کنید.
ریسکها و محدودیتهای NFT چیست؟
به گفتهٔ Ethereum.org، ریسکهای امنیتی NFT بیشتر از سه جا میآیند:
- فیشینگ: سایت یا پیامی جعلی که شما را به امضای تراکنش یا لو دادن اطلاعات کیف پول میکشاند.
- آسیبپذیری قرارداد هوشمند: خطایی در کد قرارداد که دیگران میتوانند از آن سوءاستفاده کنند.
- خطای کاربر: اشتباهی که خود مالک مرتکب میشود، مثل فرستادن توکن به نشانی نادرست.
چون مالکیت NFT به نشانی کیف پول گره خورده، امنیت کیف پول ارز دیجیتال برای مالک حیاتی است. هر کس کیف پول را کنترل کند، توکنهای آن را هم کنترل میکند. برای جزئیات محافظت، صفحهٔ امنیت کیف پول و برای شناخت دامهای فیشینگ، صفحهٔ کلاهبرداریهای رایج کریپتو را ببینید.
هشدار
امضای یک تراکنش جعلی میتواند کیف پول را خالی کند
اگر کسی به کیف پول شما دسترسی پیدا کند یا شما تراکنشی جعلی را تأیید کنید، ممکن است NFTها و بخشی از سرمایهٔ آن نشانی یا همهٔ آن را از دست بدهید.
جدا از ریسک امنیتی، NFT دو محدودیت ساختاری هم دارد. اول، tokenURI فقط یک نشانی است، نه خودِ محتوا. دوم، یکتا بودن به معنای ارزش داشتن نیست. یکتایی فقط میگوید این توکن با بقیه فرق دارد، نه اینکه کسی حاضر است آن را بخرد.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
پرسشهای پرتکرار
مینت NFT یعنی چه؟
آیا خرید NFT مالکیت قانونی میدهد؟
NFT روی چه شبکههایی ساخته میشود؟
چرا به NFT توکن غیرقابل معاوضه هم میگویند؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.