تورم و اثر آن بر بازارهای ایران: بورس و طلا
تورم قدرت خرید پول را کم میکند، اما اثرش بر سهام و طلا نه یکسان است، نه فوری و نه همیشگی. با این حال، هر بار خبر تورم بالا منتشر میشود، خیلیها نتیجه میگیرند که بورس و طلا حتماً بالا میروند. این مقاله نشان میدهد آمار رسمی تورم را چطور بخوانید، پژوهشها دربارهٔ بورس تهران و طلا چه میگویند و این رابطه کجا میشکند.
این مقاله برای معاملهگری است که میخواهد آمار رسمی تورم ایران را درست بخواند و اثرش بر سهام و طلا را بسنجد. بعد از آن میتواند به مقالهٔ شاخص قیمت مصرفکننده برود.
در یک نگاه
- تورم قدرت خرید پول را کم میکند؛ بازده را باید واقعی سنجید.
- بانک مرکزی و مرکز آمار هر کدام سری جدا منتشر میکنند.
- نقطهبهنقطه، دوازدهماهه و سالانه سه مقیاس متفاوتاند.
- اثر تورم شدید بر بورس تهران در گذر زمان تغییر میکند.
- رابطهٔ طلا و تورم بلندمدت است، نه کوتاهمدت و ثابت.
تورم چیست و کدام نهاد آن را در ایران اعلام میکند؟
تورم افزایش عمومی قیمتهاست که قدرت خرید پول را کم میکند؛ در ایران بانک مرکزی و مرکز آمار ایران اعلامش میکنند. در بررسی تورم و اثر آن بر بازارهای ایران، سهام و طلا یکسان واکنش نمیدهند: پژوهشی دربارهٔ دادهٔ ماهانهٔ بورس تهران در ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ نشان داد تورم بسیار بالا ابتدا بازده را بالا برد، اما بعد تضعیفش کرد.
مغازهٔ سر کوچه را در نظر بگیرید. اگر فقط قیمت یک نوع میوه بالا برود، این هنوز تورم نیست. تورم وقتی است که برچسب بیشتر قفسهها با هم عوض شود و شما با همان اسکناس، کیسهٔ خرید کوچکتری به خانه ببرید. پس تورم بالا رفتن عمومی و پیوستهٔ قیمتهاست، نه گران شدن یک کالا.
برای اندازهگیری این گرانی، نهادهای آماری از شاخص قیمت مصرفکننده (Consumer Price Index) استفاده میکنند. این شاخص میانگین تغییر قیمتهایی است که مصرفکنندگان برای سبدی نماینده از کالا و خدمات میپردازند. به زبان ساده، سبد خرید یک خانوار معمولی را هر ماه دوباره قیمت میگذارند و میبینند چقدر گرانتر شده است. این تعریف ادارهٔ آمار کار آمریکا (BLS) است؛ منطق شاخصهای رسمی ایران هم بر سنجش سبد قیمت استوار است.
در ایران دو نهاد رسمی عدد تورم منتشر میکنند. بانک مرکزی ایران سری خود را بر پایهٔ شاخص بهای مصرفکننده میدهد. مرکز آمار ایران هم شاخص قیمت مصرفکنندهٔ خانوارهای کشور را گزارش میکند. هر دو سبد قیمت را میسنجند، اما هر کدام سری جداگانهٔ خودش را منتشر میکند. برای همین، اولین قدم در فهم تورم و اثر آن بر بازارهای ایران این است که بدانید هر عدد از کدام نهاد آمده است.
نکته
سال پایه چه معنایی دارد؟
شاخص قیمت یک عدد نسبی است. قیمت سبد در یک سال مشخص، که به آن سال پایه میگویند، معیار قرار میگیرد و بقیهٔ دورهها با آن مقایسه میشوند. خود عدد شاخص تورم نیست؛ تورم از مقایسهٔ دو عدد شاخص به دست میآید.
چرا تورم نقطهبهنقطه، دوازدهماهه و سالانه با هم فرق دارند؟
این عددها با هم فرق دارند، چون هر کدام شاخص قیمت را با نقطهٔ متفاوتی مقایسه میکنند. هیچکدام غلط نیست؛ هر کدام به پرسش دیگری جواب میدهد.
- تورم ماهانه: شاخص این ماه را با ماه قبل مقایسه میکند و سریعترین تصویر تغییر قیمتهاست.
- تورم نقطهبهنقطه: شاخص این ماه را با همان ماه سال قبل مقایسه میکند. در گزارشهای جهانی به آن تورم سالبهسال (Year-over-Year) میگویند.
- تورم دوازدهماهه: میانگین شاخص در دوازده ماه منتهی به همین ماه را با میانگین دوازده ماه پیش از آن مقایسه میکند. بانک مرکزی به این سری «نرخ تورم منتهی به ماه» میگوید.
- تورم سالانه: میانگین شاخص یک سال کامل را با میانگین سال قبل مقایسه میکند؛ بانک مرکزی آن را جدا از سری منتهی به ماه منتشر میکند.
تورم دوازدهماهه یک میانگین است و دیر واکنش نشان میدهد. مثل معدل یک سال تحصیلی است که با یک نمرهٔ تازه ناگهان جابهجا نمیشود. نقطهبهنقطه سریعتر تکان میخورد. برای همین وقتی گرانی شتاب میگیرد، معمولاً نقطهبهنقطه بالاتر از دوازدهماهه میایستد. عددهای مرکز آمار ایران، به نقل از گزارشهای خبری، همین را نشان میدهند: در اردیبهشت ۱۴۰۵ تورم نقطهبهنقطه ۸۳٫۹ درصد و دوازدهماهه ۵۷٫۷ درصد بود. این دو عدد در مرداد ۱۴۰۵ به ترتیب ۸۹٫۰ و ۶۹٫۹ درصد و در شهریور ۱۴۰۵ به ترتیب ۸۹٫۸ و ۷۳٫۶ درصد اعلام شد.
تفاوت دوم به نهاد برمیگردد. گزارش خبری تورم اردیبهشت ۱۴۰۵، در کنار تورم دوازدهماههٔ ۵۷٫۷ درصدی مرکز آمار، به عدد جداگانهٔ ۵۳٫۹ درصدی بانک مرکزی هم اشاره کرد. سری مرکز آمار شاخص خانوارهای کل کشور است و بانک مرکزی سری خودش را جدا منتشر میکند. وقتی دو نهاد دو سری جدا میسازند، تفاوت پوشش یا روش یکی از دلیلهای ممکن عدد متفاوت است؛ پیش از مقایسه، تعریف هر سری را در گزارش خود نهاد ببینید.
تفاوت سوم در ترکیب سبد است. عدد کل، میانگین گروههای مختلف است. به نقل از گزارشهای خبری از مرکز آمار، در شهریور ۱۴۰۵ تورم نقطهبهنقطهٔ گروه خوراکیها ۱۲۱٫۸ درصد و غیرخوراکیها ۷۱٫۹ درصد بود. خانواری که سهم بیشتری از درآمدش را خرج خوراک میکند، گرانی را تندتر از عدد کل حس میکند.
عددهای مرکز آمار ایران و عدد جداگانهٔ بانک مرکزی از گزارشهای خبری نقل شدهاند؛ هر عدد با نام نهاد، ماه و سال آمده و وضعیت را تا تاریخ نگارش این مقاله نشان میدهد.
| سری | نهاد | مقایسه با | نمونهٔ عدد |
|---|---|---|---|
| ماهانه | مرکز آمار ایران (نقل خبری) | ماه قبل | اردیبهشت ۱۴۰۵: ۸٫۸٪ · مرداد ۱۴۰۵: ۳٫۴٪ · شهریور ۱۴۰۵: ۴٫۲٪ |
| نقطهبهنقطه | مرکز آمار ایران (نقل خبری) | همان ماه سال قبل | مرداد ۱۴۰۵: ۸۹٫۰٪ |
| دوازدهماهه | مرکز آمار ایران (نقل خبری) | میانگین دوازده ماه قبلتر | شهریور ۱۴۰۵: ۷۳٫۶٪ |
| عدد جداگانه | بانک مرکزی (نقل خبری) | نوع سری در نقل خبری نیامده | کنار آمار اردیبهشت ۱۴۰۵: ۵۳٫۹٪ |
| سالانه | بانک مرکزی | میانگین سال قبل | سری جدا در صفحهٔ تورم بانک مرکزی |
بازده اسمی با بازده واقعی چه فرقی دارد؟
بازده اسمی رشد عدد پول شماست و بازده واقعی رشد قدرت خرید همان پول. اولی را صورتحساب نشان میدهد و دومی را سبد خرید.
اجارهنشینی را تصور کنید که حقوقش در طول سال زیاد شده است. اگر اجارهخانه و کرایهٔ رفتوآمد سریعتر از حقوق بالا برود، عدد فیش حقوق بزرگتر شده، اما او با آن کمتر از قبل میتواند هزینههایش را بپردازد. بازده سرمایه هم همینطور است. سهم یا سکهای که عددش بالا رفته، فقط وقتی شما را واقعاً جلو برده که رشدش از تورم همان دوره بیشتر باشد.
فرمول دقیق ساده است. بازده واقعی برابر است با «یک بهعلاوهٔ بازده اسمی» تقسیم بر «یک بهعلاوهٔ نرخ تورم»، منهای یک. وقتی تورم پایین است، تفریق ساده، یعنی بازده اسمی منهای تورم، تقریب خوبی میدهد. در تورم بالا این تفریق خطای بزرگی میسازد و باید نسبت دقیق را به کار برد. دورهٔ دو عدد هم باید یکی باشد: بازده یکساله را با تورم همان یک سال مقایسه کنید، نه با تورم یک ماه.
این تمایز دو پیامد مستقیم برای خواندن بازار دارد. اول، رشد عدد شاخص کل بورس در دورهٔ تورمی لزوماً رشد واقعی نیست؛ ممکن است بخشی از آن یا همهاش فقط جبران کاهش قدرت خرید ریال باشد. دوم، همین منطق دربارهٔ نرخ بهره هم برقرار است. سود اسمی سپرده یا اوراق را باید در برابر تورم سنجید تا معلوم شود قدرت خرید پسانداز حفظ شده یا نه. نرخ بهرهای که از تورم کمتر باشد، در عمل یعنی نرخ واقعی منفی.
تورم چه اثری بر بازده سهام در بورس تهران دارد؟
اثر تورم بر بازده سهام بورس تهران دو مرحله دارد. طبق پژوهشی با دادهٔ ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰، تورمهای بهشدت بالا ابتدا بازده بازار سهام را شدیداً بالا میبرند، اما اثر تأخیری همین تورم بازده را بهطور محسوس تضعیف میکند.
این یافته از پژوهشی داوریشده است که سال ۱۴۰۴ در فصلنامهٔ تحقیقات مالی منتشر شد. پژوهشگران دانشگاه تبریز دادهٔ ماهانهٔ بورس اوراق بهادار تهران را از ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰، یعنی ۱۱ سال، بررسی کردند. آنها دو نوع مدل به کار بردند. مدل تغییر رژیم (MS-VAR) فرض میکند بازار بین چند حالت متفاوت جابهجا میشود. مدل پارامتر متغیر زمانی (TVP-VAR) اجازه میدهد شدت رابطه در طول زمان عوض شود.
تورمهای بهشدت بالا، ابتدا سبب افزایش شدید در بازده بازار سهام میشود
فصلنامهٔ تحقیقات مالی، ۱۴۰۴
یافتهٔ دوم به دورهٔ آرامتر مربوط است. بازده سهام در ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۵، که دورهٔ تورم کم و باثبات بود، مثبتترین واکنش را نشان داد. نتیجهٔ پژوهشگران این است که تورم اندک و باثبات در تقویت بازده بازار سهام اثر بسیار زیادی دارد.
یک توضیح شهودی هم کمک میکند، هرچند جزو یافتههای این پژوهش نیست. مغازهداری که انبار پر دارد، در موج اول گرانی میبیند ارزش ریالی کالاهایش بالا رفته است. اما وقتی باید انبار را با قیمت تازه دوباره پر کند و مشتریها خریدشان را کم میکنند، آن سود اولیه کمرنگ میشود.
مرز این یافته را هم باید دید. نتیجه دربارهٔ کل بازار و دورهٔ ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ است و برای هر سهم جداگانه یا برای دورههای بعد حکمی نمیدهد. اگر بازده را ارزیابی میکنید، سنجهای را به کار ببرید که اثر تورم از آن کسر شده باشد.
رابطه تورم و طلا چیست و چرا مستقیم و همیشگی نیست؟
طبق دادهٔ آمریکا در ۱۹۷۱ تا ۲۰۲۰ و پژوهشی ایرانی با دادهٔ ۱۳۵۵ تا ۱۳۸۵، طلا در بلندمدت با تورم همجهت بوده، اما در کوتاهمدت رابطهاش ضعیف و متغیر بوده است. پس جملهٔ «تورم بالا رفت، پس طلا هم بالا میرود» قاعدهٔ قابل اتکایی نیست.
شورای جهانی طلا (World Gold Council) در گزارشی که ۲۱ آوریل ۲۰۲۱ منتشر شد، طلا را پوشش بلندمدت تورم میداند. پوشش تورم یعنی داراییای که ارزشش در طول زمان پابهپای قیمتها بالا برود. همین گزارش میگوید عملکرد طلا در کوتاهمدت قانعکننده نبوده است. به گفتهٔ شورا، از ۱۹۷۱ تا ۲۰۲۰ فقط ۱۶ درصد از تغییرات قیمت دلاری طلا با تغییر تورم مصرفکنندهٔ آمریکا توضیح داده میشود. به بیان دیگر، تغییر تورم بیشتر نوسان طلا را در آن دوره توضیح نمیداد. [S4]
گزارش شورا رابطهٔ طلا با شاخص قیمت مصرفکننده را ناپایدار و متغیر در زمان توصیف میکند. در مقابل، پیوند بلندمدت طلا با حجم نقدینگی آمریکا (M2) پایدارتر بوده است. نقدینگی یعنی مجموع پول و سپردههایی که در اقتصاد در گردش است؛ سیاستهایی مثل تسهیل و انقباض کمی روی اندازهٔ آن اثر میگذارند.
این عددها دربارهٔ طلای دلاری و تورم آمریکاست، نه دادهٔ ایران. برای ایران، پژوهشی که پاییز ۱۳۸۹ در فصلنامهٔ پژوهشهای اقتصادی ایران منتشر شد، با دادهٔ فصلی ۱۳۵۵ تا ۱۳۸۵ زمین، طلا و سهام را بررسی کرد. نتیجه این بود که هر سه در بلندمدت پوشش تورم بودهاند. اما در کوتاهمدت ذخایر پولی، قیمت نفت و تولید واقعی محرک بازده آنها بودهاند. این نتیجه فقط همان دوره را توصیف میکند. اگر معاملهٔ طلا را دنبال میکنید، تورم را یکی از چند عامل بدانید، نه تنها عامل.
هشدار
تکیه بر یک رابطه ریسک دارد
اگر خرید یا فروش طلا و سهام را فقط بر پایهٔ عدد تورم انجام دهید، ممکن است رابطه درست در همان دورهای که رویش حساب کردهاید کار نکند. قیمت هر دو دارایی حتی در دورهٔ تورم بالا هم میتواند افت کند و ممکن است بخشی از سرمایه یا همهٔ آن را از دست بدهید، بهویژه اگر با اهرم معامله کنید.
مثال گامبهگام: بازده اسمی یک سرمایه در تورم چقدر واقعی است؟
سرمایهای که عددش در یک دوره ثابت مانده، در تورم قدرت خرید از دست میدهد، اما درصد این زیان از خود نرخ تورم کمتر است. این مثال آموزشی با ورودیهای فرضی، گامبهگام نشان میدهد چرا.
- فرض کنید در ابتدای دوره ۱۰۰ واحد پول دارید و این پول دقیقاً یک سبد خرید کامل را میخرد. این عدد فرضی است تا حساب ساده بماند.
- فرض کنید قیمت همین سبد در طول دورهٔ نگهداری شما ۶۹٫۹ درصد بالا رفته است. این نرخ هماندازهٔ تورم دوازدهماههٔ منتهی به مرداد ۱۴۰۵ است که مرکز آمار ایران، به نقل از گزارشهای خبری، اعلام کرد. اما اینجا فقط ورودی فرضی حساب است، نه تغییر واقعی قیمت یک سبد. با این فرض، قیمت سبد در پایان دوره ۱۰۰ واحد بهعلاوهٔ ۶۹٫۹ واحد میشود.
- فرض کنید عدد پول شما تغییر نکرده و هنوز ۱۰۰ واحد است. بازده اسمی شما صفر است.
- ارزش واقعی پول را با نسبت حساب کنید: ۱۰۰ واحد پول را بر قیمت تازهٔ سبد تقسیم کنید. چون مخرج از ۱۰۰ بزرگتر است، پول شما دیگر فقط کسری از سبد اول دوره را میخرد.
- بازده واقعی برابر است با همین نسبت منهای یک. نتیجه منفی است و اندازهٔ زیان، بهصورت کسری از سرمایه، ۶۹٫۹ تقسیم بر «۱۰۰ بهعلاوهٔ ۶۹٫۹» است، نه خود ۶۹٫۹ درصد.
مثال آموزشی با ورودیهای فرضی ۱۰۰ واحد و تورم ۶۹٫۹ درصد؛ پیشبینی یا وعدهٔ بازده هیچ دارایی نیست.
| گام | محاسبه | نتیجه |
|---|---|---|
| سرمایهٔ فرضی اول دوره | ورودی فرضی | ۱۰۰ واحد |
| تورم فرضی دوره | ورودی فرضی | ۶۹٫۹٪ |
| قیمت سبد پس از تورم | ۱۰۰ بهعلاوهٔ ۶۹٫۹ | بیشتر از سرمایهٔ بیرشد |
| بازده واقعی سرمایهٔ بیرشد | ۱۰۰ تقسیم بر قیمت تازهٔ سبد، منهای یک | منفی، اما زیانی کمتر از ۶۹٫۹٪ |
| رشد اسمی لازم برای حفظ قدرت خرید | همپای رشد قیمت سبد | ۶۹٫۹٪ |
حالا خطای تفریق ساده روشن میشود. اگر صفر را منهای ۶۹٫۹ کنید، به منفی ۶۹٫۹ درصد میرسید و زیان را بیشتر از واقع نشان میدهید. فرمول نسبت زیان کوچکتری نشان میدهد، چون کاهش را با قیمت تازه و بزرگتر سبد میسنجد. سطر آخر جدول هم نقطهٔ سربهسر را میدهد: برای اینکه همان سبد را بخرید، عدد سرمایه باید دستکم ۶۹٫۹ درصد رشد کند.
این مثال یک سادهسازی دارد. تورم دوازدهماهه میانگین دوازده ماه را با دوازده ماه پیش از آن مقایسه میکند و نمیگوید قیمت سبد از یک ماه تا همان ماه سال بعد چقدر بالا رفته است. این تغییر را سری نقطهبهنقطه نزدیکتر نشان میدهد. برای حساب واقعی، تورم همان بازهای را به کار ببرید که سرمایه را نگه داشتهاید.
چه زمانی رابطه تورم با سهام یا طلا از هم میگسلد؟
رابطهٔ تورم با سهام یا طلا وقتی میگسلد که رژیم تورمی عوض شود، افق زمانی کوتاه باشد یا عامل دیگری بر بازار غالب شود. پژوهشهایی که در بخشهای پیش آمد برای این سه حالت نشانه دارند؛ حالت چهارم خطای خواندن داده است.
- تغییر رژیم و اثر تأخیری: پژوهش بورس تهران در بخش سهام نشان داد واکنش بازار به شدت و ثبات تورم و به گذر زمان بستگی داشت؛ الگوی یک دوره یا چند ماه اول، قاعدهٔ دورهٔ بعد نیست.
- افق کوتاه: شورای جهانی طلا رابطهٔ طلا و تورم آمریکا را ناپایدار میداند. در بازهٔ کوتاه، عدد تورم راهنمای مطمئنی برای جهت قیمت طلا نیست.
- غلبهٔ عوامل دیگر: در نمونهٔ آمریکا از ۱۹۷۱ تا ۲۰۲۰، از نظر آماری فقط ۱۶ درصد تغییرات قیمت دلاری طلا با تغییر تورم توضیحپذیر بود و بخش بزرگتر بیرون از این رابطه ماند. در پژوهش ایرانی هم ذخایر پولی، قیمت نفت و تولید واقعی محرک کوتاهمدت بازده بودهاند.
- خواندن سری نادرست: اگر تورم نقطهبهنقطه را با بازده یک دورهٔ دیگر یا با سری نهاد دیگر مقایسه کنید، رابطهای میبینید که وجود ندارد یا رابطهٔ واقعی را نمیبینید. [S4]
دو عامل زمینهای دیگر هم در بازار ایران مطرح است: نرخ ارز و تحریمها. یافتههای بالا اندازهٔ اثر این دو را به دست نمیدهند؛ هر عددی دربارهٔ آنها را با منبع خودش بسنجید. نکتهٔ مشترک همهٔ این حالتها این است: رابطهٔ تورم با یک دارایی، میانگینی از یک دورهٔ مشخص است و قانون ثابتی نیست که هر بار تکرار شود.
هنگام خواندن خبر تورم چه نکتههایی را بررسی کنید؟
پیش از هر نتیجهگیری از خبر تورم، پنج چیز را بررسی کنید. اگر هر کدام از قلم بیفتد، عدد معنای دیگری پیدا میکند.
- نهاد منتشرکننده: عدد از مرکز آمار ایران است یا از بانک مرکزی؟
- مقیاس: ماهانه، نقطهبهنقطه، دوازدهماهه یا سالانه؟
- ماه و سال: عدد به کدام ماه و کدام سال تعلق دارد؟ اگر سال در جدول یا خبر صریح نیامده، تا مطمئن نشدهاید عدد را مبنای مقایسه نکنید.
- پوشش و گروه: عدد مربوط به خانوارهای کل کشور است یا پوشش دیگری دارد؟ شاخص کل است یا یک گروه مثل خوراکیها؟
- نقل خبری یا گزارش اصلی: خبرگزاریها گاهی عدد را خلاصه یا بیبرچسب نقل میکنند. هر جا ممکن است، عدد را با گزارش خود نهاد تطبیق دهید.
خواندن درست همین پنج جزء، نیمی از فهم تورم و اثر آن بر بازارهای ایران است. نیم دیگر، سنجیدن بازده به شکل واقعی است.
مهم
دارایی همیشهبرندهای وجود ندارد
شواهد نشان میدهد سهام و طلا در بلندمدت یا در دورههای خاص با تورم همراه بودهاند، اما هیچکدام رابطهٔ ثابتی با آن نداشتهاند. این مقاله دارایی برتری برای حفظ ارزش پول معرفی نمیکند؛ انتخاب به افق زمانی، تحمل ریسک و شرایط مالی خود شما بستگی دارد.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
تورم چه تأثیری بر ارزش پول دارد؟
آیا با افزایش تورم قیمت سهام بالا میرود؟
چرا تورم بالا همیشه قیمت طلا را بالا نمیبرد؟
بهترین دارایی برای حفظ ارزش پول در تورم چیست؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.