DAO چیست؟ سازمان خودگردان غیرمتمرکز و سازوکار آن
وقتی در خبرهای کریپتو عبارت «هک DAO» را میبینید، ممکن است فکر کنید DAO نام یک پروژهٔ شکستخورده است. ولی The DAO سال ۲۰۱۶ فقط یک نمونه از یک الگوی سازمانی بود: سازمانی که مالکش جمع است و قواعدش در کد. این مقاله سازوکار رأیگیری، الگوهای عضویت، ریسکها و وضعیت حقوقی DAO را باز میکند.
این مقاله برای معاملهگری است که نام DAO را در بازار کریپتو دیده و میخواهد سازوکار و ریسکش را بشناسد. بعد از آن میتواند سراغ قرارداد هوشمند و دیفای برود.
در یک نگاه
- DAO سازمانی با مالکیت جمعی و مأموریت مشترک است.
- قواعد در قرارداد هوشمند است و تغییرشان فقط با رأی.
- سه الگوی عضویت: توکنمحور، سهممحور و اعتبارمحور.
- The DAO سال ۲۰۱۶ نمونهای مشخص است، نه معنای کلی DAO.
- وضعیت حقوقی DAO در کشورهای مختلف یکسان نیست.
DAO چیست و مخفف چه عبارتی است؟
DAO (سازمان خودگردان غیرمتمرکز، Decentralized Autonomous Organization) سازمانی با مالکیت جمعی است که برای یک مأموریت مشترک کار میکند. قواعد و خزانهٔ آن در قرارداد هوشمند روی بلاکچین ثبت میشود و اعضا با پیشنهاد و رأیگیری دربارهٔ تغییرها تصمیم میگیرند، نه یک مدیر مرکزی.
مالکیت جمعی یعنی هیچ فرد یا هیئتمدیرهای بهتنهایی صاحب سازمان نیست و اختیار تصمیم میان اعضا پخش شده است. در متنهای فارسی همین مفهوم را «دائو» هم مینویسند. سه جزء نام، کارکرد را توضیح میدهد: «غیرمتمرکز» یعنی مرکز فرمان واحد ندارد، «خودگردان» یعنی اجرای قواعد به کد سپرده شده است و «سازمان» یعنی هدف و دارایی مشترک دارد.
به گفتهٔ Ethereum.org، وقتی قرارداد یک دائو روی اتریوم فعال شد، هیچکس نمیتواند قواعد آن را تغییر دهد، مگر از راه رأیگیری. ثبت این قواعد روی بلاکچین آنها را برای هر عضو قابل بررسی میکند.
تفاوت اصلی با شرکت سنتی در محل اعتماد است. در شرکت، اعضا به مدیران و قراردادهای حقوقی تکیه میکنند تا تصمیم درست اجرا شود. در DAO بخش بزرگی از این اعتماد به کدی منتقل میشود که قاعده را خودکار اجرا میکند. همین جابهجایی هم مزیت DAO است و هم منشأ ریسکهای خاص آن، چون کد نیز میتواند خطا داشته باشد.
DAO چگونه کار میکند؟
چرخهٔ کار یک DAO از کد شروع میشود و با اجرای تصمیم جمعی تمام میشود. گامها معمولاً این شکل را دارند:
- استقرار قرارداد: قواعد عضویت، شیوهٔ رأیگیری و شرط مصرف دارایی در یک قرارداد هوشمند نوشته و روی شبکه مستقر میشود. پس از استقرار، قواعد فقط از مسیری تغییر میکند که خود قرارداد پیشبینی کرده است؛ این مسیر معمولاً رأیگیری است.
- تشکیل خزانه: دارایی مشترک سازمان زیر کنترل همین قواعد قرار میگیرد، نه در حساب شخصی یک مدیر.
- ثبت پیشنهاد: عضو، تغییر یک قاعده یا مصرف بخشی از خزانه را به شکل پیشنهاد مطرح میکند.
- رأیگیری: در بسیاری از دائوهای توکنمحور، نگهداشتن توکن معمولاً به دارنده حق رأی میدهد و وزن رأی به مقدار توکن بستگی دارد.
- اجرا: پیشنهاد تصویبشده یا مستقیم از سوی قرارداد اجرا میشود یا، در مدل چندامضایی که در بخش بعد آمده، امضاکنندگان آن را اجرا میکنند.
وقتی رأی ذینفعان، که معمولاً دارندگان توکن حاکمیتیاند، بر خود بلاکچین ثبت و شمرده میشود، به آن حاکمیت آنچین (onchain governance) میگویند. به گفتهٔ صفحهٔ حاکمیت Ethereum.org، بسیاری از کاربردهای ساختهشده روی اتریوم، از جمله دائوها، از همین شیوه استفاده میکنند.
همهٔ دارندگان وقت خواندن هر پیشنهاد را ندارند. راهحل رایج، تفویض رأی (delegation) است: دارنده قدرت رأی خود را به عضوی فعال میسپارد که از طرف او رأی میدهد. در توصیف Ethereum.org، این سازوکار نسخهٔ دائویی دموکراسی نمایندگی است و دائوی ENS یکی از نمونههای آن است. نتیجهٔ عملی برای شما این است که وزن واقعی یک رأیدهنده ممکن است از توکنهای خودش بیشتر باشد، چون رأیهای تفویضشده هم پشت اوست.
انواع DAO و الگوهای عضویت چیست؟
فرق الگوهای عضویت در این است که حق رأی از کجا میآید. در دستهبندی Ethereum.org سه الگو از هم جدا شدهاند. در الگوی توکنمحور، قدرت رأی بهاندازهٔ توکنی است که عضو نگه میدارد؛ پس به دست آوردن توکن معمولاً حق رأی هم میآورد. الگوی سهممحور، در همین دستهبندی، ورود محدودتری از الگوی توکنمحور دارد. الگوی اعتبارمحور حق رأی را به مشارکت گره میزند: اعتبار را نمیتوان خرید، منتقل یا تفویض کرد و عضو باید آن را با مشارکت کسب کند.
مقایسهٔ سه الگوی عضویت DAO بر پایهٔ توصیف Ethereum.org
| الگو | منشأ قدرت رأی | ورود و جابهجایی حق رأی |
|---|---|---|
| توکنمحور | مقدار توکن در اختیار عضو | همراه توکن جابهجا میشود |
| سهممحور | سهم عضویت | ورود محدودتر از الگوی توکنمحور |
| اعتبارمحور | اعتبار کسبشده از مشارکت | نه خریدنی، نه انتقالپذیر، نه تفویضپذیر |
کنار این سه الگو، برخی دائوها اجرای تصمیم را به مدل چندامضایی (multisig) میسپارند. در این مدل، چند عضو مورد اعتماد کنترل یک کیف پول مشترک را در دست دارند و نتیجهٔ رأی جامعه را اجرا میکنند. یعنی رأی شما در عمل وقتی اثر دارد که این امضاکنندگان صادقانه آن را اجرا کنند.
از نظر کاربرد، Ethereum.org از خیریه، مالکیت جمعی دارایی، صندوق سرمایهگذاری مشترک و حاکمیت پروتکلهای غیرمتمرکز نام میبرد. پروتکلی که با رأی دارندگان توکن اداره میشود یکی از شکلهایی است که معاملهگر کریپتو با آن روبهرو میشود.
مثال واقعی از DAO کدام است؟
دو نمونه دو چهرهٔ متفاوت DAO را نشان میدهند: یکی شکست امنیتی یک پروژهٔ خاص در ۲۰۱۶ و دیگری پیشنهادی اقتصادی که در یک پروتکل فعال به رأی جمعی رفت. پیش از هر چیز، The DAO نام یک پروژهٔ مشخص است، نه نام همهٔ دائوها.
هک The DAO در ۲۰۱۶ چه بود؟
The DAO قراردادی روی اتریوم بود که توکن میفروخت و در ازای آن اتر جمع میکرد. خط زمان این ماجرا چنین است:
- ۳۰ آوریل تا ۲۸ مه ۲۰۱۶: فروش حدود ۱٫۱۵ میلیارد توکن DAO در ازای حدود ۱۲ میلیون اتر، به روایت خلاصهای حقوقی از گزارش کمیسیون بورس آمریکا (SEC).
- سال ۲۰۱۶: قرارداد که ناایمن بود، در یک هک بیش از ۳٫۶ میلیون اتر از دست داد.
- ۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۶، ساعت ۱:۲۰:۴۰ بعدازظهر UTC: هارد فورک اتریوم در بلاک ۱٬۹۲۰٬۰۰۰ اجرا شد و یک تغییر وضعیت غیرمعمول را اعمال کرد.
- پس از فورک: هر دارنده میتوانست به ازای هر ۱۰۰ توکن DAO یک اتر برداشت کند. [S3,S1,S4]
به گزارش بلاگ بنیاد اتریوم، حدود ۸۵٪ ماینرها روی زنجیرهٔ فورکشده استخراج کردند. این عدد نسبت ماینرهاست، نه نتیجهٔ رأی دارندگان توکن. بخشی از ماینرها فورک را نپذیرفتند و زنجیرهٔ قبلی را با نام اتریوم کلاسیک ادامه دادند. [S4]
فرض کنید همهٔ حدود ۱٫۱۵ میلیارد توکن با همان نرخ برداشت بازخرید میشد. حاصل حدود ۱۱٫۵ میلیون اتر بود؛ عددی نزدیک به حدود ۱۲ میلیون اتری که در فروش جمع شده بود. این حساب فقط ترتیب بزرگی را نشان میدهد و مبلغ واقعی برداشتشده نیست.
رأی UNIfication در یونیسواپ چه نشان میدهد؟
پیشنهاد «UNIfication» در دائوی یونیسواپ، یکی از پروتکلهای دیفای، به رأیگیری آنچین رفت. موضوع پیشنهاد این بود که بخشی از کارمزد پروتکل صرف بازخرید و سوزاندن توکن UNI شود؛ سوزاندن یعنی خارجکردن دائمی توکن از عرضه.
این نمونه نشان میدهد دارندگان توکن حاکمیتی فقط دربارهٔ جزئیات فنی رأی نمیدهند و پارامترهای اقتصادی خود پروتکل هم به رأی آنها بسته است. همین نمونه مرز لایهها را نیز روشن میکند: چنین تصمیمی در لایهٔ پروتکل و با رأی دارندگان گرفته میشود، نه در لایهٔ صرافیای که توکن در آن معامله میشود.
ریسکها و محدودیتهای DAO کداماند؟
بزرگترین ریسک DAO از همان ویژگی میآید که آن را خودگردان میکند: کدی که بدون واسطه اجرا میشود، خطایش را هم بدون واسطه اجرا میکند. چهار ریسک اصلی اینهاست:
- باگ قرارداد: چون تغییر کد فقط از مسیر پیشبینیشده در خود قرارداد ممکن است، خطای آن را نمیتوان مثل نرمافزار معمولی بیسروصدا وصله کرد. در ماجرای The DAO، جبران خسارت به هارد فورکی رسید که زنجیره را دو شاخه کرد.
- حملهٔ حاکمیتی: کسی که به هر شکل اکثریت قدرت رأی را به دست آورد، میتواند پیشنهاد دلخواهش را از مسیر قانونی خود سازمان تصویب کند.
- وابستگی به امضاکنندگان: در مدل چندامضایی، جامعه به صداقت همان چند امضاکننده وابسته است.
- تمرکز رأی: در الگوی توکنمحور، دارندهٔ توکن بیشتر وزن رأی بیشتری دارد و چند دارندهٔ بزرگ میتوانند نتیجه را تعیین کنند.
نمونهٔ مستند حملهٔ حاکمیتی، بیناستاک (Beanstalk) در آوریل ۲۰۲۲ است. وام فوری (flash loan) وامی است که در همان یک تراکنش گرفته و بازپرداخت میشود. مهاجم با همین سازوکار حدود یک میلیارد دلار از پروتکل آوه وام گرفت و با این پول حدود ۶۷٪ قدرت رأی بیناستاک را به دست آورد.
این حمله با کلاهبرداریهای رایج کریپتو فرق دارد، چون مهاجم از قاعدهٔ رأیگیری خود سازمان علیه همان سازمان استفاده کرد.
هشدار
پیش از سپردن دارایی به یک DAO
اگر توکن حاکمیتی یک DAO را نگه میدارید یا دارایی به خزانهٔ آن میسپارید، باگ قرارداد یا حملهٔ حاکمیتی ممکن است باعث شود بخشی از دارایی یا همهٔ آن را از دست بدهید. تراکنشی که روی بلاکچین تأیید شده معمولاً برگشتپذیر نیست و مرجع مرکزی برای بازگرداندنش وجود ندارد.
آیا DAO قانونی است؟
پاسخ یکسانی برای همهٔ کشورها وجود ندارد. به گفتهٔ Ethereum.org، وایومینگ، ورمونت و جزایر ویرجین به شکلی قانون دائو دارند. این سه نام نمونهاند، نه فهرست کامل و قانونگذاری دربارهٔ DAO ممکن است تغییر کند؛ پس وضعیت هر حوزهٔ قضایی را باید جداگانه سنجید. اثر عملی چنین قانونی را سیتیدائو (CityDAO) نشان داد: این دائو با استفاده از قانون دائوی وایومینگ ۴۰ ایکر (acre) زمین نزدیک پارک ملی یلوستون خرید.
پرسش حقوقی دو لایه دارد: خود سازمان و توکنی که عرضه میکند. پاسخ هر لایه ممکن است از یک حوزهٔ قضایی به حوزهٔ دیگر فرق کند و برچسب «غیرمتمرکز» بهتنهایی وضعیت حقوقی توکن را روشن نمیکند.
برای معاملهگری که در بازار جهانی فعالیت میکند، پاسخ «آیا قانونی است» به چند عامل بستگی دارد. بخشی از پاسخ به قوانین کشور محل اقامت خود او دربارهٔ مشارکت در DAO و نگهداشتن توکن برمیگردد. بخش دیگر به خود DAO مربوط است: حوزهٔ قضایی محل ثبت یا فعالیت آن، شکل حقوقیای که برگزیده است و ماهیت توکنی که عرضه میکند.
چه اشتباههایی درباره DAO رایج است؟
رایجترین خطا یکیگرفتن The DAO با مفهوم DAO است. شکست یک قرارداد در ۲۰۱۶ دربارهٔ امنیت همان کد بود، نه دربارهٔ امکانپذیری سازمانی با مالکیت جمعی. نتیجهگرفتن «همهٔ دائوها ناامناند» از آن ماجرا همانقدر نادرست است که نتیجهگرفتن «همهٔ دائوها امناند» از یک رأی موفق.
خطای دوم، کاملدانستن غیرمتمرکزبودن است. دائویی که اجرای تصمیمهایش را به چند امضاکننده سپرده یا توکنش در دست عدهٔ کمی جمع شده، در عمل نقطههای تمرکز دارد. نام «غیرمتمرکز» این نقطهها را حذف نمیکند.
خطای سوم، بیخطا پنداشتن کد است. اینکه قاعده فقط از مسیر پیشبینیشده در قرارداد عوض میشود یعنی کسی نمیتواند آن را دلبخواهی تغییر دهد، نه اینکه قاعده درست نوشته شده باشد.
نکته
سه پرسش پیش از اعتماد به یک DAO
پیش از اعتماد به یک DAO سه چیز را بررسی کنید: مجری تصمیم خود قرارداد است یا امضاکنندگان چندامضایی؛ میان تصویب و اجرای پیشنهاد تأخیری وجود دارد یا نه؛ قدرت رأی چقدر میان دارندگان پخش شده است.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
توکن حاکمیتی چیست؟
تفاوت DAO با شرکت سنتی چیست؟
چطور در DAO رأی بدهیم؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.