مکانیزم اجماع چیست؟ اثبات کار و اثبات سهام
اثبات کار و اثبات سهام را گاهی با خود «مکانیزم اجماع» یکی میگیرند. دلیل این سادهسازی روشن است: همین دو نام از بقیهٔ اجزا بیشتر شنیده میشوند. اما اجماع کل سازوکاری است که نودهای پراکنده را بدون مرجع مرکزی به یک تاریخچهٔ مشترک میرساند. اجزای این سازوکار، آستانههای حمله و گذار تاریخدار اتریوم را اینجا میبینید.
این مقاله برای معاملهگری است که میخواهد بداند شبکههای ارز دیجیتال چگونه به توافق میرسند. بعد از آن سراغ اثبات کار و اثبات سهام بروید.
در یک نگاه
- مکانیزم اجماع یعنی توافق نودها بدون مرجع مرکزی
- اثبات کار و اثبات سهام اجزای اجماعاند، نه کل آن
- اتریوم ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۲ از اثبات کار به اثبات سهام رفت
- آستانهٔ حمله در اثبات کار و اثبات سهام یکسان نیست
- نهاییشدن بلوک با تأیید لحظهای فرق دارد
مکانیزم اجماع چیست و چه مشکلی را حل میکند؟
مکانیزم اجماع مجموعهٔ پروتکلها، مشوقها و ایدههایی است که به شبکهای از نودها اجازه میدهد بدون مرجع مرکزی دربارهٔ وضعیت بلاکچین به توافق برسند. اثبات کار و اثبات سهام اجزای آن هستند: هر دو در برابر حملهٔ سیبیل محافظت میکنند و تعیین میکنند چه کسی بلوک بعدی را پیشنهاد دهد. مسئلهای که این سازوکار حل میکند از نبودِ داور شروع میشود. در یک بلاکچین عمومی، بانک یا سروری نیست که بگوید کدام تراکنش اول رسیده و موجودی کدام حساب درست است. هر نود نسخهٔ خودش از تاریخچهٔ تراکنشها را نگه میدارد. اگر این نسخهها از هم جدا شوند، یک واحد پول ممکن است دو بار خرج شود و دیگر روشن نیست موجودی واقعی هر حساب چقدر است. مسئلهٔ دوم حملهٔ سیبیل (Sybil attack) است؛ یعنی یک نفر با ساختن هویتهای جعلی فراوان وانمود کند که اکثریت شبکه است. اگر وزن رأی هر شرکتکننده با شمار نودهایش تعیین میشد، ساختن نود تازه تقریباً رایگان بود و نتیجه را کسی میبرد که بیشترین هویت را ساخته است. ساختمانی را تصور کنید که مدیر ندارد و همسایهها باید دربارهٔ حساب شارژ به یک نسخه برسند. اگر هر کلید ورودی یک رأی حساب شود، کسی که کلیدهای زیادی کپی کند همهٔ رأیگیریها را میبرد. پس رأی باید به چیزی گره بخورد که کپیکردنش گران است. به گفتهٔ ethereum.org، اثبات کار (Proof-of-Work) این هزینه را از توان محاسباتی میسازد و اثبات سهام (Proof-of-Stake) از وثیقهٔ قفلشده. هر دو از همین راه حملهٔ سیبیل را پرهزینه میکنند.
مکانیزم اجماع و الگوریتم اجماع یکیاند؟
در گفتار روزمره این دو بیشتر به یک معنا به کار میروند. برای روشنی، این مقاله «مکانیزم» را کل پشته و «الگوریتم» را یکی از قاعدههای درون آن میگیرد؛ این یک قرارداد نگارشی است، نه تعریفی مرجع. در تعریف ethereum.org، مکانیزم اجماع (consensus mechanism) سه مؤلفه را کنار هم دارد: پروتکلها، مشوقها و ایدهها. در این قرارداد، الگوریتم به یک دستورالعمل مشخص اشاره دارد؛ برای نمونه قاعدهای که میگوید وقتی دو نسخه از زنجیره در شبکه هست، نود کدام را دنبال کند. چنین قاعدهای بخشی از سازوکار است. اما پاداشها، جریمهها و فرضهای امنیتی که به آن قاعده معنا میدهند، بیرون از خود الگوریتماند. به همین دلیل اثبات کار و اثبات سهام بهتنهایی پروتکل اجماع نیستند. به گفتهٔ ethereum.org، نقش آنها دو کار مشخص است: مقاومت در برابر حملهٔ سیبیل و انتخاب تولیدکنندهٔ بلوک بعدی. در جستوجو و گفتوگوی عادی میتوانید این دو اصطلاح را جای هم به کار ببرید. اما وقتی دو شبکه را مقایسه میکنید، بپرسید دقیقاً کدام جزء آنها با هم فرق دارد.
نکته
وقتی جایی نوشتهاند «پروتکل اجماع اثبات سهام»
این عبارت خلاصهنویسی است. نقش اصلی اثبات سهام این است که تعیین کند چه کسی حق پیشنهاد بلوک دارد و هویت جعلی گران تمام شود. در اتریوم برش سپرده هم با همین وثیقهٔ اثبات سهام گره خورده است، ولی قاعدهٔ انتخاب زنجیره جزء جدای همان سازوکار است.
شبکه بدون مرجع مرکزی چگونه به توافق میرسد؟
شبکه با تکرار یک چرخهٔ ثابت به توافق میرسد: یک نفر بلوک پیشنهاد میدهد، بقیه آن را میسنجند و قاعدهای مشترک تعیین میکند کدام نسخه معتبر است. جزئیات هر گام در اثبات کار و اثبات سهام فرق دارد، ولی ترتیب کلی یکی است.
- انتخاب پیشنهاددهنده: سازوکار مقاومت در برابر سیبیل مشخص میکند چه کسی حق ساختن بلوک بعدی را دارد؛ در اثبات کار ماینری که زودتر جواب معتبر پیدا کند، در اثبات سهام یکی از اعتبارسنجهای وثیقهگذار که برای همان نوبت انتخاب میشود.
- ساخت و پخش بلوک: پیشنهاددهنده تراکنشها را در بلوک میچیند و آن را برای نودهای دیگر میفرستد.
- بررسی مستقل: هر نود قواعد را خودش روی بلوک اجرا میکند و بلوک نامعتبر را کنار میگذارد.
- شاهد توافق: در اثبات کار، خود کار محاسباتی شاهد است، چون فقط بلوکی با نانس (nonce) معتبر و هشی زیر هدف سختی پذیرفته میشود. در اثبات سهام، اعتبارسنج پس از بررسی بلوک، رأی خود (attestation) را به نفع آن در شبکه پخش میکند.
- انتخاب زنجیره: اگر دو نسخهٔ رقیب پیدا شود، نودها در اثبات کار زنجیرهای را معتبر میدانند که بیشترین کار محاسباتی انباشته را دارد.
مفهوم مرتبط با این چرخه تحمل خطای بیزانسی (Byzantine Fault Tolerance) است؛ یعنی توانایی سامانه برای رسیدن به توافق حتی وقتی بخشی از نودها دروغ میگویند یا پیام متناقض میفرستند. در سامانههای کلاسیک این خانواده که فهرست شرکتکنندگانشان از پیش معلوم است، برای تحمل f نود معیوب معمولاً دستکم 3f+1 نود لازم است. فرض کنید شبکهای ۷ نود دارد. اگر f را ۲ بگیریم، ۳×۲+۱ برابر ۷ میشود؛ پس این شبکه حداکثر ۲ نود معیوب را تحمل میکند. این شمارش نود مستقیماً بر اثبات کار صدق نمیکند، چون آنجا وزن هر شرکتکننده با توان هش سنجیده میشود، نه با شمار نودها.
اثبات کار و اثبات سهام چه تفاوتی دارند؟
تفاوت اصلی در منبعی است که هزینهٔ مشارکت را میسازد. در اثبات کار ماینرها برق و سختافزار خرج میکنند تا هشی زیر هدف سختی پیدا کنند. در اثبات سهام اعتبارسنجها مقداری اتر را بهعنوان وثیقه قفل میکنند. در اتریوم برای فعالسازی هر اعتبارسنج باید ۳۲ ETH در قرارداد سپرده واریز شود. این دو تنها سازوکارهای مقاومت در برابر سیبیل نیستند و انواع دیگری هم وجود دارد. این مقاله به همین دو میپردازد، چون بیتکوین و اتریوم بر آنها تکیه دارند. این تفاوت شکل مجازات را هم عوض میکند. در اثبات کار، بلوکی که قواعد را رعایت نکند پذیرفته نمیشود و کار صرفشده برای آن بیحاصل میماند. در اثبات سهام، رفتار نادرست مثل پیشنهاد چند بلوک در یک اسلات (بازهٔ زمانی ثابتی که در آن یک بلوک پیشنهاد میشود) میتواند به برش (slashing) بینجامد؛ یعنی بخشی از سپرده یا همهٔ آن نابود شود. تفاوت سوم در نهاییشدن (finality) است، یعنی نقطهای که پس از آن بلوک دیگر برنمیگردد. در اثبات کار این اطمینان تدریجی است: هرچه کار بیشتری روی یک بلوک انباشته شود، بازسازی زنجیرهٔ جایگزین سختتر میشود. در اثبات سهام اتریوم، بلوک نهاییشده بدون برش اکثریتی از سهامداران قابل بازگشت یا تغییر نیست.
مقایسهٔ دو سازوکار مقاومت در برابر سیبیل بر پایهٔ مستندات ethereum.org و راهنمای توسعهدهندگان بیتکوین
| معیار | اثبات کار | اثبات سهام |
|---|---|---|
| منبع هزینهٔ مشارکت | توان محاسباتی و برق | وثیقهٔ قفلشده؛ ۳۲ ETH برای هر اعتبارسنج در اتریوم |
| شاهد توافق | هش زیر هدف سختی با نانس معتبر | رأی (attestation) اعتبارسنجها |
| زمانبندی | تنظیم سختی؛ در بیتکوین حدود ۱۰ دقیقه برای هر بلوک | در طراحی اتریوم پس از ادغام: اسلات ۱۲ ثانیه و دوره ۳۲ اسلات |
| مجازات تقلب | بلوک نامعتبر رد میشود و کار هدر میرود | برش: نابودی بخشی یا همهٔ سپرده |
| نهاییشدن | تدریجی؛ با انباشت کار سختتر برمیگردد | بلوک نهاییشده بدون برش اکثریت برنمیگردد |
مکانیزم اجماع بیتکوین چگونه کار میکند؟
بیتکوین بر اثبات کار تکیه دارد و قاعدهٔ انتخابش ساده است. نودهای عادی همیشه زنجیرهای را دنبال میکنند که بازسازیاش دشوارترین است؛ یعنی زنجیرهای که بیشترین کار محاسباتی پشتش انباشته شده است. آنچه ماینرها در فرایند ماینینگ انجام میدهند، در واقع افزودن به همین کار انباشته است. برای اینکه سرعت ساخت بلوک با ورود یا خروج ماینرها بههم نریزد، شبکه هر ۲۰۱۶ بلوک سختی را دوباره تنظیم میکند. معیار این تنظیم زماننگاشتهایی است که در سرایند هر بلوک ثبت شده است. زمان آرمانی برای این ۲۰۱۶ بلوک ۱٬۲۰۹٬۶۰۰ ثانیه، یعنی دو هفته است. اگر این عدد را بر ۲۰۱۶ تقسیم کنید، به ۶۰۰ ثانیه میرسید؛ یعنی هدف حدود ۱۰ دقیقه برای هر بلوک است. اگر بلوکها سریعتر ساخته شده باشند، سختی بالا میرود و اگر کندتر، پایین میآید. این طراحی یک پیامد عملی هم دارد. پاداش ماینر در خروجی coinbase تا دستکم ۱۰۰ بلوک قابل خرج نیست، چون ممکن است بلوکی که این پاداش در آن ثبت شده، بعدها کهنه (stale) شود و از زنجیرهٔ اصلی بیرون بیفتد. همین قاعده نشان میدهد که در اثبات کار، تأیید اول هنوز به معنای قطعیت نیست. آنچه تا اینجا آمد به لایهٔ پروتکل مربوط است. وقتی صرافی واریز شما را پس از چند تأیید در حساب نشان میدهد، آن تصمیم سیاست داخلی همان صرافی است و جای قاعدهٔ اجماع را نمیگیرد. [S7]
مثال واقعی: گذار اتریوم از اثبات کار به اثبات سهام
اتریوم در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۲ با رویدادی به نام ادغام (The Merge) سازوکار اجماع خود را از اثبات کار به اثبات سهام برد. این مثال نشان میدهد که یک شبکهٔ فعال میتواند جزء مقاومت در برابر سیبیل را عوض کند و همچنان همان هدف توافق بر وضعیت زنجیره را دنبال کند. مسیر این تغییر را استاندارد EIP-3675 تعریف کرده بود. این پیشنهاد ۲۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۱ ایجاد شد و وضعیتش «Final» است. طبق آن، اثبات کار منسوخ میشود و جایش را اثبات سهامی میگیرد که Beacon Chain هدایتش را بر عهده دارد. پس از گذار، نقش ماینر به اعتبارسنج رسید و ورود به این نقش با سپردن ETH در یک قرارداد هوشمند سپرده انجام میشود. هزینهٔ انرژی یکی از انگیزههای این گذار بود. به برآورد ethereum.org، ماینرهای اتریوم پیش از گذار ۲۰۲۲ روی هم حدود ۷۰ تراواتساعت در سال برق مصرف میکردند. این عدد برای فهم مقیاس تغییر به کار میآید، نه برای مقایسهٔ دقیق با شبکههای دیگر.
نکته
ادغام چه چیزی را عوض کرد
سازوکار انتخاب تولیدکنندهٔ بلوک و منبع هزینهٔ مشارکت عوض شد؛ هدف اجماع، یعنی رسیدن همهٔ نودها به یک وضعیت مشترک، همان ماند. نماد ETH نیز همان نماد پیشین است و آنچه تغییر کرد لایهٔ اجماع بود.
مکانیزم اجماع چه محدودیتها و ریسکهایی دارد؟
هیچ مکانیزم اجماع امنیت مطلق نمیدهد؛ هرکدام آستانهای دارد که اگر یک بازیگر یا گروهی هماهنگ از آن بگذرد، قاعدهها به سود او کار میکنند. به همین دلیل تمرکز توان یا سهام در دست عدهای محدود یکی از ریسکهای هر سازوکار است. در اثبات کار، این آستانه به حملهٔ ۵۱٪ معروف است. به گفتهٔ ethereum.org، مهاجم برای شکست دادن بقیهٔ شبکه به اکثریت توان استخراج نیاز داشت. در راهنمای توسعهدهندگان بیتکوین هم آمده است که حملهٔ قابلاعتماد به تاریخچهٔ تراکنشها به اکثریت توان هش نیاز دارد. در اثبات سهام اتریوم آستانه شکل دیگری دارد. طبق مستندات ethereum.org، مهاجم با ۳۳٪ از اتر سپردهشده میتواند نهاییشدن را متوقف کند. در عوض، بازگرداندن بلوک نهاییشده به معنای برش سپردهٔ اکثریت سهامداران است و حمله هزینهٔ مستقیم دارد. محدودیت دیگر هزینهٔ اجرای خود سازوکار است. نقد اصلی اثبات کار انرژی لازم برای امن نگه داشتن شبکه است، همان چیزی که عدد مصرف اتریوم پیش از ادغام نشانش میداد. اثبات سهام این هزینه را کم کرده، ولی امنیت را به ارزش وثیقه و رفتار اعتبارسنجها گره زده است. [S2,S7,S4]
هشدار
برش سپرده و برگشتناپذیری تراکنش
اگر شما اعتبارسنج اجرا کنید و نرمافزارتان در یک اسلات چند بلوک پیشنهاد دهد، بخشی از سپرده یا همهٔ آن ممکن است نابود شود. از سوی دیگر، تراکنشی که در بلوک نهاییشده نشسته از راه لایهٔ اجماع پس گرفته نمیشود؛ اگر دارایی را به نشانی نادرست بفرستید، ممکن است بخشی از سرمایه یا همهٔ آن را از دست بدهید.
اشتباههای رایج درباره مکانیزم اجماع
سه خطا بیش از بقیه تکرار میشوند و هر سه از یکیگرفتن جزء با کل یا تأیید با قطعیت میآیند.
- یکی گرفتن اثبات کار یا اثبات سهام با کل سازوکار: این دو در اصل تعیین میکنند چه کسی بلوک بسازد و هویت جعلی چقدر گران باشد. قاعدهٔ انتخاب زنجیره جزء جداگانهای است و بدون آن توافقی شکل نمیگیرد.
- برابر دانستن حملهٔ ۵۱٪ در هر دو سازوکار: در اثبات کار، اکثریت توان استخراج مرز اصلی است. در اثبات سهام اتریوم، سهمی کمتر از اکثریت هم میتواند نهاییشدن را متوقف کند، در حالی که بازنویسی بلوک نهاییشده هزینهٔ برش دارد.
- یکی دانستن اولین تأیید با نهاییشدن: بلوک تازه در اثبات کار ممکن است کهنه شود و از زنجیره بیرون بیفتد. در اثبات سهام هم قطعیت پس از نهاییشدن میآید، نه در لحظهٔ ورود تراکنش به بلوک. [S2,S7]
اگر این سه تمایز را در ذهن نگه دارید، مقایسهٔ دو شبکه به پرسشهای روشنتری تبدیل میشود: منبع هزینهٔ مشارکت چیست، آستانهٔ حمله کجاست و یک تراکنش از چه نقطهای برگشتناپذیر است. این مقاله سازوکار را توضیح میدهد و دربارهٔ ارزش هیچ دارایی دیجیتالی حکمی نمیدهد.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
مکانیزم اجماع بیت کوین چیست
مکانیزم اجماع اتریوم چیست
حمله ۵۱ درصد چیست
چرا بلاکچین به مکانیزم اجماع نیاز دارد؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. بازبین ثبتشده: بهنام مجیدی. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.