شاخص سهام چیست؟ تعریف، محاسبه و انواع وزندهی
وقتی خبری میگوید «بازار سهام آمریکا بالا رفت»، کسی همهٔ سهمهای آن بازار را یکییکی نشمرده است. آن جمله دربارهٔ یک عدد است: شاخص سهام، عددی که حرکت گروهی از سهام را خلاصه میکند. این عدد چگونه ساخته میشود، چرا دو شاخص مشهور یک روز را یکسان گزارش نمیکنند و چطور یک عدد به ابزار قابل معامله تبدیل میشود، پرسشهایی است که پایینتر جواب میگیرند.
این مقاله برای معاملهگری است که میخواهد بداند عدد شاخص چگونه ساخته میشود. پس از آن میتواند به ابزارهای معاملهپذیر کردن شاخص مثل CFD و فیوچرز برود.
در یک نگاه
- شاخص سهام عددی است که عملکرد گروهی از سهام را دنبال میکند.
- وزندهی تعیین میکند هر سهم چقدر روی شاخص اثر دارد.
- داو جونز قیمتوزنی است و S&P 500 وزن ارزش بازاری دارد.
- شاخص را نمیتوان خرید؛ فیوچرز، CFD یا ETF آن را دنبال میکنند.
- حرکت شاخص یعنی حرکت یکسان همهٔ سهمها نیست.
شاخص سهام دقیقا چیست و چه چیزی را اندازه میگیرد؟
شاخص سهام عددی آماری است که عملکرد گروهی از سهام را دنبال میکند و میتواند کل بازار یا بخشی از آن را نمایندگی کند. این عدد از قیمت سهمهای عضو و وزنی که هرکدام میگیرند ساخته میشود. خود شاخص خرید و فروش نمیشود؛ معاملهگر از راه ابزارهایی مثل فیوچرز، CFD یا ETF روی حرکت آن معامله میکند. به بیان سادهتر، شاخص یک سبد تعریفشده از سهمهاست که حرکت جمعی آنها در قالب یک عدد گزارش میشود. این سبد ممکن است کل یک بازار را پوشش دهد یا فقط یک صنعت یا بخش را. شاخص را میشود به معدل یک کلاس تشبیه کرد. معدل به شما نمیگوید تکتک دانشآموزان چه نمرهای گرفتهاند، ولی نشان میدهد کلاس در مجموع بهتر شده یا عقب رفته است. شاخص همین کار را برای گروهی از سهام در بازارهای مالی انجام میدهد: جزئیات را کنار میگذارد تا جهت کلی دیده شود. پس وقتی عدد یک شاخص را دنبال میکنید، قیمت یک دارایی مشخص را نمیبینید؛ خلاصهٔ وزنی حرکت سهمهای عضو را میبینید. اینکه این خلاصه دقیقاً چه چیزی را نشان میدهد، به دو تصمیم سازندهٔ شاخص بستگی دارد: کدام سهمها عضو شوند و هرکدام چه وزنی بگیرند.
شاخص سهام چگونه محاسبه میشود و مقسومعلیه چه نقشی دارد؟
در سادهترین شکل، قیمت سهمهای عضو را جمع میکنند و حاصل را بر تعداد سهمها تقسیم میکنند. شاخص قیمتی ساده را CFA Institute در مقالهای از سال ۲۰۱۳ دقیقاً به همین شکل توضیح میدهد. نتیجه شبیه همان معدل کلاس است، با این تفاوت که بهجای نمره، قیمت هر سهم وارد حساب میشود. در عمل، مخرج این کسر همیشه تعداد سهمها نمیماند. به عددی که حاصل جمع بر آن تقسیم میشود مقسومعلیه (divisor) میگویند و ناشر شاخص آن را تعدیل میکند. دلیلش پیوستگی است. فرض کنید یکی از اعضا از شاخص بیرون برود و سهمی با قیمتی بسیار متفاوت جای آن را بگیرد. اگر مخرج ثابت بماند، عدد شاخص در همان لحظه میپرد، در حالی که هیچکدام از سهمها در بازار حرکتی نکردهاند. ناشر برای جلوگیری از این پرش، مقسومعلیه را طوری تغییر میدهد که عدد شاخص درست پیش و پس از تغییر یکسان بماند. نتیجه این است که شما میتوانید عدد شاخص را در دو تاریخ دور از هم مقایسه کنید و تفاوتش را به حرکت بازار نسبت دهید، نه به تغییرات فنی ترکیب شاخص. جمع سادهٔ قیمتها فقط یکی از روشهاست. در شاخصهای دیگر، وزن هر عضو را بهجای قیمت خالص معیاری مثل ارزش بازار شرکت تعیین میکند. پس فرمول هر شاخص دو جزء دارد: چه چیزی جمع میشود و بر چه عددی تقسیم میشود.
نکته
عدد مقسومعلیه ثابت نیست
مقسومعلیه با هر تغییر در ترکیب شاخص عوض میشود. برای همین مقدار آن را باید از سند روششناسی خود ناشر شاخص خواند، نه از یک مقالهٔ قدیمی.
وزندهی بر قیمت، ارزش بازار و هموزن چه فرقی دارد؟
سه شاخص با اعضای کاملاً یکسان میتوانند حرکت یک روز را با سه عدد متفاوت گزارش کنند، چون هرکدام به هر سهم وزن دیگری میدهند. وزن یعنی سهم هر عضو در حرکت کل شاخص. قیاس آشنا، معدل با ضریب است: درسی که واحد بیشتری دارد، معدل را بیشتر جابهجا میکند. در شاخص وزندهیشده بر اساس قیمت، سهمی که قیمت هر سهمش بالاتر است اثر بیشتری بر حرکت شاخص دارد، حتی اگر شرکتش بزرگترین ارزش بازار را نداشته باشد. داو جونز نمونهٔ شناختهشدهٔ این روش است. به توضیح CFA Institute در همان مقالهٔ ۲۰۱۳، سهم IBM گرانترین سهم این میانگین ۳۰سهمی بود و به همین دلیل اغلب چنین اثری بر داو داشت. در آن نمونه، وزن را قیمت اسمی هر سهم تعیین میکرد، نه اندازهٔ شرکت. در شاخص وزندهیشده بر اساس ارزش بازار، هر شرکت به نسبت ارزش بازارش وزن میگیرد و S&P 500 نمونهٔ این روش است. در این روش وقتی قیمت سهمی بالا میرود، ارزش بازارش و در نتیجه وزنش هم خودبهخود بیشتر میشود. یعنی وزنها بدون دخالت ناشر با بازار هماهنگ میمانند و بازتوازن کمی لازم است. در شاخص هموزن (equal-weight) همهٔ اعضا سهم برابر دارند. گرفتاری این روش آن است که قیمتها یکسان حرکت نمیکنند و وزنهای برابر بهمرور نابرابر میشوند. برای همین شاخص هموزن به بازتوازن (rebalancing) دورهای نیاز دارد، یعنی وزنها در فاصلههای مشخص دوباره برابر میشوند.
مقایسهٔ کیفی سه روش وزندهی شاخص
| روش وزندهی | معیار وزن هر عضو | پیامد برای حرکت شاخص | نگهداشت وزنها |
|---|---|---|---|
| قیمتوزنی | قیمت هر سهم | سهم گرانقیمت اثر بیشتری دارد | وزن با قیمت هر سهم تغییر میکند |
| وزنی بر ارزش بازار | ارزش بازار شرکت | شرکت بزرگتر اثر بیشتری دارد | وزنها خودبهخود با قیمت عوض میشوند |
| هموزن | سهم برابر برای همه | هر عضو اثر یکسان دارد | بازتوازن دورهای لازم است |
حالا روشن است چرا داو جونز و S&P 500 یک روز را یکسان گزارش نمیکنند. اولی ۳۰ سهم را بر پایهٔ قیمت هر سهم وزن میدهد و دومی گروهی بسیار بزرگتر را بر پایهٔ ارزش بازار. روزی که یک سهم گرانقیمت داو تکان بزرگی بخورد، ممکن است داو بسیار بیشتر از S&P 500 واکنش نشان دهد.
شاخصهای اصلی جهانی هرکدام چه چیزی را نمایندگی میکنند؟
سه شاخص آمریکایی که نامشان در گزارشهای بازار سهام جهانی زیاد میآید، هرکدام به پرسش متفاوتی جواب میدهند. تفاوتشان در دو چیز است: کدام شرکتها عضوند و هر عضو با چه معیاری وزن میگیرد.
- داو جونز (Dow Jones Industrial Average) میانگینی ۳۰سهمی است که هر عضو را بر پایهٔ قیمت هر سهمش وزن میدهد.
- S&P 500 شرکتها را به نسبت ارزش بازارشان وزن میدهد. به گفتهٔ همان مقالهٔ ۲۰۱۳ CFA Institute، بیشتر مدیران حرفهای سرمایه و نهادها در آن زمان همین شاخص را معیار مرجع (benchmark) عملکرد خود میگرفتند.
- نسدک-۱۰۰ (Nasdaq-100) شامل ۱۰۰ مورد از بزرگترین اوراق غیرمالی فهرستشده در بازار نسدک بر پایهٔ ارزش بازار است و شرکتهای مالی را در بر نمیگیرد.
این تفاوتها یعنی پیش از مقایسهٔ دو شاخص باید بدانید هرکدام چه گروهی را با چه وزنی میسنجد. شاخصی که کل یک بازار را نمایندگی میکند، جای شاخصی را که فقط یک صنعت یا گروه منتخب را دنبال میکند نمیگیرد. اگر هدفتان مقایسهٔ یک سبد متنوع با بازار است، شاخص گسترده و وزنی بر ارزش بازار معیار نزدیکتری است تا یک میانگین قیمتی از چند سهم.
خود شاخص را نمیتوان خرید؛ چه ابزارهایی آن را قابل معامله میکنند و ارزش یک تیک چقدر است؟
عدد شاخص داراییای نیست که بتوان آن را خرید و در حساب نگه داشت. برای معامله روی حرکت آن به ابزاری نیاز دارید که ارزشش به سطح شاخص گره خورده باشد. سه مسیر اصلی همین کار را میکنند. مسیر اول قراردادهای آتی یا فیوچرز است: قراردادهای استانداردی در بورس که ارزش هر قرارداد با ضریبی ثابت به سطح شاخص وصل است. مسیر دوم قرارداد مابهالتفاوت یا CFD است که روی تفاوت قیمت شاخص بسته میشود و شرایطش را عرضهکنندهٔ همان قرارداد تعیین میکند. مسیر سوم صندوق قابل معامله در بورس یا ETF است که سبدی از سهام را برای دنبال کردن شاخص نگه میدارد و واحدهای خود صندوق خرید و فروش میشوند.
مثال عددی: ارزش اسمی یک قرارداد E-mini S&P 500
طبق صفحهٔ مشخصات قرارداد در CME Group، واحد قرارداد E-mini S&P 500 برابر ۵۰ دلار ضرب در شاخص S&P 500 است. فرض کنید شاخص در سطح ۵٬۰۰۰ واحد باشد؛ این سطح فقط برای آموزش انتخاب شده و قیمت روز نیست. ارزش اسمی یک قرارداد در این فرض ۵۰ × ۵٬۰۰۰ = ۲۵۰٬۰۰۰ دلار میشود. ارزش اسمی یعنی ارزش کل دارایی پایهای که قرارداد نمایندگی میکند، نه پولی که برای ورود به معامله کنار گذاشته میشود. کوچکترین گام قیمت این قرارداد، یعنی یک تیک (tick)، ۰٫۲۵ واحد شاخص است و همان صفحه ارزش آن را ۱۲٫۵۰ دلار اعلام میکند. پس هر واحد کامل شاخص برابر ۴ تیک و ۵۰ دلار است. ملاک این حساب قیمت خود قرارداد آتی است، نه سطح نقدی شاخص: اگر قیمت قرارداد یک واحد کامل جابهجا شود، ارزش اسمی یک قرارداد ۵۰ دلار تغییر میکند. نسخهٔ کوچکتر این قرارداد، Micro E-mini S&P 500، به گفتهٔ CME Group ضریب ۵ دلار دارد، یعنی یکدهم E-mini. در همان سطح فرضی، ارزش اسمی این قرارداد و اثر هر واحد حرکت شاخص بر آن هم یکدهم E-mini است. [S3]
مشخصات بر پایهٔ صفحههای CME Group
| مشخصه | E-mini S&P 500 | Micro E-mini S&P 500 |
|---|---|---|
| ضریب قرارداد | ۵۰ دلار × شاخص | ۵ دلار × شاخص |
| ارزش یک واحد کامل شاخص | ۵۰ دلار | ۵ دلار |
| ارزش اسمی در سطح فرضی ۵٬۰۰۰ | ۲۵۰٬۰۰۰ دلار | یکدهم E-mini |
آیا حرکت شاخص یعنی حرکت همه سهام آن؟
نه. شاخص میانگینی وزنی است و میانگین وزنی میتواند بالا برود در حالی که بخشی از اعضا پایین میروند. در شاخص وزنی بر ارزش بازار، چند سهم بزرگ بیشترین وزن را دارند. اگر همین چند سهم بالا بروند، میتوانند افت شمار زیادی از سهمهای کوچکتر را جبران کنند و عدد شاخص را مثبت نشان دهند. قیاس معدل اینجا هم کار میکند. اگر نمرهٔ درسی با ضریب بالا خیلی بهتر شود، معدل بالا میرود، حتی اگر نمرهٔ چند درس کمضریب پایین آمده باشد. شاخص هموزن تصویر دیگری میدهد، چون در آن وزن یک شرکت کوچک با یک شرکت بزرگ برابر است. کنار هم گذاشتن نسخهٔ هموزن و نسخهٔ وزنی بر ارزش بازار یک شاخص نشان میدهد حرکت آن چقدر به چند عضو بزرگ وابسته است.
هشدار
عدد شاخص دربارهٔ سهمهای شما حکمی نمیدهد
اگر فقط از بالا رفتن شاخص نتیجه بگیرید که سهمهای سبد شما هم بالا رفتهاند، ممکن است تصویر نادرستی از وضعیت سبدتان داشته باشید. هر سهم را جداگانه و با معیار خودش بسنجید.
شاخص سهام چه محدودیتهایی دارد؟
شاخص سهام ابزاری برای خلاصهسازی است و هر خلاصهای چیزهایی را پنهان میکند. نخست، عدد شاخص نمیگوید کدام سهمها بالا رفتهاند و کدام پایین؛ پراکندگی درون شاخص در یک عدد گم میشود. دوم، روش وزندهی نتیجه را شکل میدهد و دو شاخص روی یک بازار میتوانند در یک روز تصویر متفاوتی بدهند. سوم، هر ابزاری که روی حرکت شاخص معامله میشود ضریب، قواعد و هزینههای خودش را دارد. ابزارهایی مثل فیوچرز و CFD معمولاً با اهرم معامله میشوند؛ یعنی با سرمایهای کمتر از ارزش اسمی قرارداد وارد میشوید، ولی حرکت شاخص روی همان ارزش اسمی حساب میشود. در چنین معاملهای ممکن است بخشی از سرمایه یا همهٔ آن را از دست بدهید و در برخی ابزارها زیان حتی از مبلغی که واریز کردهاید بیشتر میشود.
نکته
پیش از تکیه بر یک شاخص
سند روششناسی آن را ببینید: چه سهمهایی عضوند، وزن هر عضو چگونه تعیین میشود، چه گروههایی کنار گذاشته شدهاند و ترکیب در چه فاصلههایی بازبینی میشود.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
شاخص کل چیست؟
شاخص سهام با خرید سهم چه فرقی دارد؟
داو جونز چیست و چرا قیمتوزنی است؟
تفاوت CFD شاخص با فیوچرز شاخص چیست؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.