قرارداد هوشمند چیست؟ تعریف، سازوکار و محدودیتها
دستگاه فروش خودکار را در نظر بگیرید: پول را میاندازید، کد کالا را میزنید و دستگاه فقط وقتی همهٔ شرطها برقرار باشد کالا را تحویل میدهد. هیچ فروشندهای وسط کار نیست. قرارداد هوشمند همین منطق را روی بلاکچین پیاده میکند، با این فرق که کدش ممکن است باگ داشته باشد. این مقاله سازوکار اجرا، هزینهٔ گس، نقش اوراکل، محدودیتها و یک هک واقعی و تاریخدار را باز میکند.
این مقاله برای خوانندهای است که میخواهد سازوکار و ریسکهای قرارداد هوشمند را در سطح کد و شبکه بشناسد؛ اگر با پایهها آشنا نیستید، اول مقالهٔ بلاکچین را بخوانید.
در یک نگاه
- برنامهای روی بلاکچین که شرطهای کدشده را اجرا میکند
- کد مستقرشده معمولاً تغییر نمیکند و باگها میمانند
- اجرا گس میخواهد؛ انتقال ساده ۲۱٬۰۰۰ واحد گس لازم دارد
- داده بیرونی فقط از راه اوراکل به قرارداد میرسد
- ممیزی کد هر باگی را پیدا نمیکند
قرارداد هوشمند چیست و چه کسی ایده آن را مطرح کرد؟
قرارداد هوشمند برنامهای است که روی بلاکچین اجرا میشود؛ در اتریوم، کد و دادهاش در یک نشانی مشخص روی شبکه قرار دارد. شرطهای کدشده بهصورت «اگر این، آنگاه آن» اجرا میشوند و کد پس از ساخت معمولاً تغییر نمیکند. ایدهٔ آن را نیک سابو مطرح کرد. به زبان ساده، قرارداد هوشمند (Smart Contract) در اتریوم کدی است که شما با فرستادن تراکنش به نشانیاش فعالش میکنید و نتیجه را شبکه اجرا میکند، نه یکی از طرفین. تشبیه رایج برای آن دستگاه فروش خودکار است: دستگاه فقط وقتی کالای موردنظر شما را تحویل میدهد که همهٔ شرطها برآورده شده باشد. به گفتهٔ ethereum.org، قرارداد هوشمند هم طبق قواعد کدش عمل میکند؛ اگر شرط برقرار باشد کار تعریفشده انجام میشود و اگر نباشد، انجام نمیشود. بستری که این کد روی آن اجرا میشود در مقالهٔ بلاکچین چیست توضیح داده شده است. جزئیات فنی این مقاله، از نشانی و گس تا اوراکل، دربارهٔ اتریوم است. نیک سابو (Nick Szabo) این مفهوم را «پروتکل تراکنش رایانهای که شرایط یک قرارداد را اجرا میکند» تعریف کرد. او برای این ایده چند هدف برشمرد: برآوردن شرایط رایج قراردادی، کمکردن استثناهای بدخواهانه و تصادفی و کاهش نیاز به واسطهای که باید به او اعتماد کرد. با وجود نام «قرارداد»، این برنامه بهخودیخود متن حقوقی نیست؛ فقط منطقی را اجرا میکند که در کدش نوشته شده است.
قرارداد هوشمند چگونه اجرا میشود؟
چرخهٔ عمر هر قرارداد هوشمند، از نوشتن کد تا هر بار اجرای آن، چند گام مشخص دارد. نقطهٔ شروع باز است: به گفتهٔ مستندات توسعهدهندگان اتریوم، هر کسی میتواند قرارداد هوشمند بنویسد و روی شبکه مستقر کند. استقرار (Deploy) یعنی فرستادن کد به شبکه با یک تراکنش؛ پس از آن، کد و دادههای قرارداد در نشانی مشخص خودش روی بلاکچین مینشیند.
- نوشتن کد: توسعهدهنده منطق «اگر این، آنگاه آن» را بهصورت برنامه مینویسد.
- استقرار: کد با یک تراکنش روی شبکه قرار میگیرد و قرارداد نشانی خودش را پیدا میکند.
- فراخوانی: کاربر یا قرارداد دیگری تراکنشی به نشانی قرارداد میفرستد و یکی از توابع آن را صدا میزند.
- اجرا در گرهها: گرههای (Node) شبکه، یعنی رایانههایی که نسخهای از بلاکچین را نگه میدارند و تراکنشها را پردازش میکنند، کد را اجرا میکنند و همه باید به نتیجهٔ یکسان برسند.
- پرداخت گس: فرستندهٔ تراکنش بابت تلاش محاسباتی مصرفشده کارمزد میپردازد.
- ثبت نتیجه: وضعیت تازهٔ قرارداد، مثلاً موجودی نشانیها، روی بلاکچین ثبت میشود.
گس (Gas) واحدی است که مقدار تلاش محاسباتی لازم برای اجرای هر عملیات را میسنجد. قیاس نزدیکش تاکسیمتر است که با طولانیترشدن مسیر بالا میرود؛ هرچه قرارداد کار محاسباتی بیشتری انجام دهد، گس بیشتری مصرف میشود. قید دیگر اندازه است: بنا بر همان مستندات، یک قرارداد هوشمند اتریوم حداکثر ۲۴ کیلوبایت میتواند باشد، وگرنه گس استقرارش تمام میشود. این سقف از قواعد شبکهٔ اتریوم است و با ارتقای شبکه میتواند تغییر کند؛ تا وقتی برقرار است، منطق هر قرارداد باید در آن جا بگیرد.
هزینه اجرای قرارداد هوشمند چقدر است؟
هزینه عدد ثابتی ندارد و از ضرب مقدار گس مصرفشده در قیمت هر واحد گس به دست میآید. بنا بر صفحهٔ گس و کارمزد ethereum.org، کارمزد هر تراکنش برابر است با واحد گس مصرفشده ضرب در مجموع کارمزد پایه و کارمزد اولویت. کارمزد پایه (Base Fee) بخشی از کارمزد است که هنگام ساخت بلاک سوزانده میشود و به هیچکس نمیرسد. کارمزد اولویت (Priority Fee) یا انعام، مبلغی است که فرستنده روی کارمزد پایه میگذارد تا تراکنشش در اولویت قرار بگیرد. طبق همان صفحه، در قواعد شبکهٔ اتریوم یک انتقال سادهٔ اتر ۲۱٬۰۰۰ واحد گس لازم دارد. فرض کنید کارمزد پایه ۱۰ گوی (gwei، واحد خرد اتر) و انعام ۲ گوی باشد. حساب چنین است: ۲۱٬۰۰۰ × (۱۰ + ۲) = ۲۵۲٬۰۰۰ گوی، یعنی ۰٫۰۰۰۲۵۲ اتر. از این مبلغ، ۰٫۰۰۰۲۱ اتر کارمزد پایه است که سوزانده میشود و ۰٫۰۰۰۰۴۲ اتر انعام است. فراخوانی یک قرارداد هوشمند از همین فرمول پیروی میکند، ولی مقدار گس آن به کار محاسباتی تابعی بستگی دارد که صدا زدهاید. [S5]
مهم
اعداد این مثال آموزشیاند
ارقام ۱۰ و ۲ گوی از مثال آموزشی مستندات اتریوم آمدهاند و نرخ واقعی شبکه در هیچ لحظهٔ مشخصی نیستند. پیش از هر تراکنش، برآوردی را ببینید که کیف پولتان نشان میدهد؛ ارزش دلاری همان کارمزد هم به قیمت اتر در لحظهٔ پرداخت وابسته است.
قرارداد هوشمند با قرارداد سنتی چه فرقی دارد؟
فرق اصلی در این است که اجرا را چه کسی تضمین میکند. در قرارداد حقوقی، طرفین تعهد میدهند و اگر اختلافی پیش بیاید، مرجع رسیدگی تصمیم میگیرد. در قرارداد هوشمند، کد اجرا میشود و نتیجه همان است که منطق کد میگوید، چه نیت طرفین همین بوده باشد چه نه. هدفی که سابو برای این ایده برشمرد، یعنی کاهش نیاز به واسطهٔ مورد اعتماد، از همین تفاوت میآید.
مقایسهٔ ساختاری؛ ستون قرارداد هوشمند بر پایهٔ مستندات ethereum.org
| ویژگی | قرارداد حقوقی سنتی | قرارداد هوشمند |
|---|---|---|
| ماهیت | متن توافق میان طرفین | برنامهٔ روی بلاکچین با منطق «اگر این، آنگاه آن» |
| اجرا | متکی به تعهد طرفین و در صورت اختلاف، مرجع رسیدگی | با تراکنش و طبق کد، بهدست گرههای شبکه |
| تغییر | با توافق طرفین اصلاحپذیر | کد مستقرشده معمولاً تغییر نمیکند |
| دادهٔ بیرونی | طرفین یا مرجع رسیدگی واقعیتها را میسنجند | مستقیم در دسترس نیست؛ معمولاً از راه اوراکل میرسد |
نمونهٔ کاربرد: توکنهای ERC-20
یک نمونهٔ ملموس از کاربرد قرارداد هوشمند، توکنهاست. ERC-20 استانداردی است که یک رابط برنامهنویسی یکسان برای توکنهای درون قراردادهای هوشمند تعریف میکند؛ این استاندارد در ۱۹ نوامبر ۲۰۱۵ ایجاد شد و وضعیت آن Final است. هر توکنی که از آن پیروی کند، توابعی از جمله اینها را دارد:
- totalSupply: کل عرضهٔ توکن را برمیگرداند.
- balanceOf: موجودی یک نشانی را نشان میدهد.
- transfer: توکن را از نشانی فرستنده به نشانی دیگری منتقل میکند.
- transferFrom: انتقال از طرف نشانی دیگری را، در حد مجوزی که داده شده، انجام میدهد.
- approve: به یک نشانی اجازهٔ برداشت میدهد.
تابع approve برای کاربر اهمیت عملی دارد. این تابع به نشانی دیگری اجازه میدهد چند بار از حساب شما برداشت کند، تا سقف مقداری که تعیین کردهاید. پس وقتی به قراردادی چنین مجوزی میدهید، هم سقف مقدار و هم نشانی گیرندهٔ مجوز را باید بشناسید.
اوراکل چیست و چرا قرارداد هوشمند داده بیرونی را مستقیم نمیخواند؟
فرض کنید قراردادی باید وقتی قیمت یک دارایی از سطح معینی عبور کرد، کاری انجام دهد. این قرارداد بهتنهایی از قیمت خبر ندارد، چون به رویدادهای دنیای واقعی دسترسی مستقیم ندارد. دلیلش قطعیگرایی (Determinism) است: اتریوم طوری طراحی شده که همهٔ گرهها با اجرای یک کد به نتیجهٔ یکسان برسند. اگر قرارداد قیمت را مستقیم از یک API بگیرد، گرههایی که در لحظههای متفاوت درخواست میدهند ممکن است جوابهای متفاوتی بگیرند و شبکه دربارهٔ نتیجه به توافق نرسد. راهحل، اوراکل (Oracle) است. به تعریف ethereum.org، اوراکل برنامهای است که اطلاعات بیرونی را تهیه، راستیآزمایی و به قرارداد منتقل میکند. به این ترتیب دادهای که قرارداد میخواند برای همهٔ گرهها یکسان است. این راهحل بهای خودش را دارد. به این مشکل «مسئلهٔ اوراکل» (Oracle Problem) میگویند و نگرانیهای اصلیاش صحت و دستنخوردگی داده، و دسترسپذیری و بهروز بودن آن است. اگر اوراکل دادهٔ نادرست بدهد یا در لحظهٔ لازم پاسخ ندهد، قرارداد بر پایهٔ همان داده تصمیم میگیرد.
نکته
اعتماد از کد به اوراکل منتقل میشود
اگر قراردادی به یک اپراتور اوراکل تکیه کند، ممکن است ویژگی بینیازی از اعتماد آن ضعیف شود. قرارداد هر قدر هم درست نوشته شده باشد، نتیجهاش به درستی دادهای بستگی دارد که از بیرون زنجیره میرسد.
محدودیتها و ریسکهای قرارداد هوشمند
بنا بر ethereum.org، مجموع ارزشی که بهدلیل نقص امنیتی قراردادهای هوشمند دزدیده شده یا از دست رفته، بهآسانی از ۱ میلیارد دلار بیشتر است. این رقم مجموعی بدون بازهٔ زمانی مشخص است، ولی نشان میدهد ریسکها نظری نیستند. مهمترین محدودیتها اینهاست: [S4,S5]
- باگ ماندگار: کد قرارداد مستقرشده معمولاً برای رفع نقص امنیتی قابل تغییر نیست؛ اگر خطایی پیدا شود، اصلاحش ساده نیست.
- محدودیت ممیزی: ممیزی (Audit)، یعنی بررسی کد بهدست متخصصان امنیت، هر باگی را پیدا نمیکند.
- سقف اندازه: سقف ۲۴ کیلوبایتی مستندات اتریوم برای هر قرارداد، تا وقتی قواعد شبکه آن را تغییر ندادهاند، دامنهٔ منطقی را که در یک قرارداد جا میگیرد محدود میکند.
- وابستگی به اوراکل: قراردادی که دادهٔ بیرونی لازم دارد، با مسئلهٔ صحت و دسترسپذیری داده روبهروست.
- هزینهٔ اجرا: هر فراخوانی و هر استقرار گس مصرف میکند.
قید «معمولاً» در تغییرناپذیری مهم است. برخی قراردادها از ابتدا با الگوی ارتقاپذیر ساخته میشوند، پس تغییرناپذیری را نمیتوان برای همهٔ قراردادها مطلق دانست. برای معاملهگری که با توکنها سروکار دارد، این فهرست معنای عملی دارد. امنیت داراییای که در یک قرارداد نگه داشته میشود به کد آن قرارداد و دادهای که به آن میرسد وابسته است. در قرارداد ارتقاپذیر، خود این کد هم ممکن است بعداً تغییر کند. این ریسک از کد قرارداد میآید و با ریسک نگهداری دارایی در حساب یک صرافی فرق دارد؛ اولی به کد وابسته است و دومی به نهادی که حساب را اداره میکند.
مثال واقعی: هک دائو در سال ۲۰۱۶
در سال ۲۰۱۶، قراردادی ناامن به نام دائو (The DAO) در یک هک بیش از ۳٫۶ میلیون اتر از دست داد. این رویداد نمونهای مستند از ریسکهای بخش قبل است، چون تاریخ، مقدار و شمارهٔ بلاک پاسخ شبکه همگی ثبت شدهاند. روش حمله بازورود (Reentrancy) بود. در این الگو، قرارداد مخرب پیش از آنکه کار قرارداد آسیبپذیر تمام شود، دوباره آن را فرا میخواند. قیاس سادهاش باجهداری است که پول را پرداخت میکند، ولی پیش از کمکردن آن از حساب، دوباره به درخواست همان مشتری جواب میدهد؛ هر تکرار برداشتی تازه است که هنوز در حساب ثبت نشده است. پاسخ شبکه، فورک دائو (DAO Fork) بود که در ۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۶ در بلاک ۱٬۹۲۰٬۰۰۰ اجرا شد. فورک به تغییری در قواعد شبکه میگویند که از یک بلاک مشخص به بعد اعمال میشود. از این رویداد چند درس ساختاری میتوان گرفت. اول، کدی که روی شبکه مستقر شده بود همان منطق معیوب را اجرا کرد؛ برنامه تشخیص نمیداد که با حمله روبهروست. دوم، چون کد مستقرشده معمولاً قابل اصلاح نیست، اصلاح خود قرارداد راه سادهای برای مهار مشکل نبود و پاسخ در سطح کل شبکه آمد. [S6]
اشتباه رایج: قرارداد هوشمند یعنی کد بیخطا
باور رایج این است که چون قرارداد هوشمند خودکار و روی بلاکچین است، پس بیخطا و همیشه منصفانه است. این برداشت طبیعی است، چون واژهٔ «هوشمند» و شهرت بلاکچین به ثبت ماندگار هر دو چنین تصوری میسازند. واقعیت سادهتر است: قرارداد هوشمند فقط همان کاری را میکند که کدش میگوید و اگر کد خطا داشته باشد، خطا هم با همان دقت اجرا میشود. باور غلط دوم از نام «قرارداد» میآید. این برنامه بهخودیخود متن حقوقی میان طرفین نیست و منطق آن جای تفسیر ندارد. ممیزیشدن هم تضمین به حساب نمیآید، چون ممیزی همهٔ باگها را آشکار نمیکند و پس از استقرار هم کد معمولاً اصلاحپذیر نیست.
هشدار
پیش از تعامل با هر قرارداد
اگر به قراردادی دارایی بسپارید یا با تابع approve اجازهٔ برداشت بدهید و کد آن نقص امنیتی داشته باشد، ممکن است بخشی از دارایی یا همهٔ آن را از دست بدهید. چون کد مستقرشده معمولاً قابل اصلاح نیست، پس از بروز مشکل راه بازگشت سادهای وجود ندارد.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
آیا قرارداد هوشمند قابل تغییر است؟
آیا قرارداد هوشمند امن است؟
اوراکل در قرارداد هوشمند چیست
هزینه اجرای قرارداد هوشمند چقدر است
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.