تعریف دقیق
صندوق بینالمللی پول در گزارش ۲۰۰۳ خود دربارهٔ تورم منفی میان دو نوع تمایز میگذارد: کاهش قیمت ناشی از جهش بهرهوری و عرضهٔ ارزانتر که میتواند کمخطر باشد و کاهش قیمت ناشی از ضعف تقاضا که خطرناک است. نوع دوم با رکود همراه میشود و میتواند خودش را تقویت کند.
سازوکار خطر چنین است: وقتی قیمتها پایین میروند، بار واقعی بدهی سنگینتر میشود و خانوار و شرکت خرید را عقب میاندازند، چون انتظار قیمت پایینتر دارند. از طرف دیگر نرخ بهرهٔ اسمی نمیتواند خیلی زیر صفر برود، پس نرخ بهرهٔ واقعی بالا میماند و ابزار معمول بانک مرکزی کماثر میشود.
ژاپن نمونهٔ شناختهشده است. هاروهیکو کورودا، رئیس وقت بانک ژاپن، در سخنرانیهای ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ دربارهٔ چیرگی بر تورم منفی طولانی و دلیل انتخاب هدف تورم ۲ درصد توضیح داد. پژوهش صندوق بینالمللی پول هم هزینههای تورم منفی ملایم ولی ماندگار را در این اقتصاد بررسی کرده است.
دو چهرهٔ تورم منفی
- از سمت عرضه: فناوری و بهرهوری کالا را ارزان میکند و تولید و درآمد آسیب نمیبیند
- از سمت تقاضا: خرید کم میشود، فروش و دستمزد پایین میآید و چرخهٔ کاهش قیمت تکرار میشود
مثال فرضی: اثر بر بدهی
شرکتی ۱۰۰ میلیون واحد پول بدهی دارد. اگر قیمت محصولاتش طی دو سال ۵ درصد کم شود، برای پرداخت همان بدهی باید حدود ۵ درصد کالای بیشتری بفروشد؛ بار واقعی بدهی بیشتر شده است.
در بازار ارز، کشوری که با تورم منفی و نرخ بهرهٔ نزدیک صفر روبهروست، معمولاً ارزی با بازده پایین دارد و ممکن است به ارز تأمین مالی در معاملات کری ترید تبدیل شود.
اشتباه رایج: تورم منفی را با کاهش تورم یکی دانستن
کاهش تورم (Disinflation) یعنی قیمتها هنوز بالا میروند ولی کندتر، مثلاً از ۶ به ۳ درصد. تورم منفی یعنی خود سطح قیمت پایین میآید و نرخ تورم زیر صفر است.
یک یا دو ماه تورم منفی، مثلاً به دلیل افت قیمت انرژی، هم دفلیشن به معنای اقتصادی نیست؛ ملاک، کاهش پایدار و فراگیر قیمتهاست.
خلاصهٔ کاربردی
- تورم منفی یعنی کاهش پایدار سطح عمومی قیمتها.
- نوع ناشی از ضعف تقاضا بار واقعی بدهی را سنگین میکند.
- نزدیک صفر بودن نرخ بهره، ابزار بانک مرکزی را محدود میکند.
- کاهش تورم با تورم منفی فرق دارد.
اصطلاحات مرتبط
برای یادگیری عمیقتر
از این موضوع بیشتر بدانید
پرسشهای رایج
چرا بانکهای مرکزی هدف تورم را صفر نمیگذارند؟
چون حاشیهای بالای صفر، اقتصاد را از افتادن به تورم منفی دور نگه میدارد و جا برای کاهش نرخ بهره در رکود باقی میگذارد.
تورم منفی برای ارز آن کشور خوب است یا بد؟
قاعدهٔ ثابتی ندارد. قدرت خرید داخلی بالا میرود، اما نرخ بهرهٔ پایین و رشد ضعیف ممکن است جذابیت نگهداشتن آن ارز را کم کند.
منابع
- IMF Occasional Paper 221 — Deflation: Determinants, Risks, and Policy Options (2003)تعریف کاهش پایدار سطح عمومی قیمتها، علتها و خطرهای آن و گزینههای سیاستی.
- IMF Working Paper — Understanding the Costs of Deflation in the Japanese Contextهزینههای تورم منفی ملایم و طولانی در اقتصاد ژاپن، از جمله سنگین شدن بار واقعی بدهی.
- Bank of Japan — Speech by Haruhiko Kuroda: Overcoming Deflation: The Bank of Japan's Challenge (October 2013)رئیس بانک ژاپن دربارهٔ تجربهٔ طولانی تورم منفی و برنامهٔ رسیدن به هدف ثبات قیمت توضیح میدهد.
- Bank of Japan — Speech by Haruhiko Kuroda: Aiming at 2 Percent Inflation. Why? (March 2014)چرا بانک ژاپن هدف تورم ۲ درصد را برای خروج از تورم منفی برگزید.