تنوع بخشی سبد چیست و چگونه ریسک را کم میکند؟
تنوع بخشی سبد یعنی پخش سرمایه میان داراییهایی که کاملاً با هم بالا و پایین نمیروند. خیلیها چند جفتارز یا چند رمزارز میخرند و حس میکنند ریسک پخش شده است. ولی اگر همهٔ آنها همجهت حرکت کنند، سبدشان عملاً یک شرط بزرگ است. این صفحه سازوکار، فرمول، یک مثال عددی و مرزهای این روش در بحران را نشان میدهد.
اگر میخواهید بدانید چرا ریسک سبد فقط جمع ریسک داراییها نیست، از همینجا شروع کنید و بعد سراغ همبستگی در بازار یا مدیریت ریسک بروید.
در یک نگاه
- تنوع بخشی یعنی پخش ریسک میان داراییهای ناهمحرکت
- ریسک سبد به کوواریانس داراییها هم بستگی دارد
- تنوع بخشی ریسک خاص دارایی را کم میکند، نه ریسک همهجانبه
- همبستگی در بحران بالا میرود و اثر تنوع کم میشود
- تنوع بخشی سود را تضمین نمیکند
تنوع بخشی سبد دقیقا چیست و چه هدفی دارد؟
تنوع بخشی سبد یعنی سرمایه را میان داراییهایی پخش کنید که کاملاً همحرکت نیستند، تا افت یک دارایی کل سبد را به همان اندازه نکشد. هدف، کمکردن ریسک تمرکز است، نه تضمین سود. اثر آن به همبستگی بستگی دارد و در بحران ممکن است ضعیف شود. به این روش در منابع انگلیسی دایورسیفیکیشن (Diversification) میگویند و به سبدی که اینطور ساخته شود، سبد متنوع. اصل ماجرا ساده است: اگر همهٔ سرمایهٔ شما در یک دارایی یا در چند داراییِ همجهت باشد، یک خبر بد کافی است تا کل حساب آسیب ببیند. اگر بخشی از سبد در داراییهایی باشد که به همان خبر واکنش متفاوتی نشان میدهند، ضربه میان آنها پخش میشود و کل سبد آرامتر حرکت میکند. مغازهداری را در نظر بگیرید که فقط چتر میفروشد. در روزهای آفتابی فروشی ندارد و در روزهای بارانی صف دارد. اگر کنار چتر عینک آفتابی هم بفروشد، درآمدش در هر دو هوا یکنواختتر میشود. این قیاس یک نکتهٔ مهم را هم درست نشان میدهد: سود هیچکدام از دو کالا بیشتر نشده است، فقط نوسان درآمد کل کمتر شده است. پس تنوع بخشی ابزاری برای مهار ریسک است. جایگاه آن در مدیریت ریسک کنار ابزارهایی مثل اندازهٔ پوزیشن و حد ضرر است، نه بهجای آنها.
چرا ترکیب داراییهای ناهمحرکت ریسک کل را کم میکند؟
ریسک سبد جمع سادهٔ ریسک داراییها نیست، چون حرکت داراییها روی هم اثر میگذارد. این ایده را هری مارکوویتز در مقالهٔ «Portfolio Selection» در Journal of Finance (۱۹۵۲) به شکل ریاضی بیان کرد. در چارچوب مارکوویتز، ریسک سبد را با واریانس (Variance) میسنجند؛ مرور ریاضی گاسپاراویچیوس و گریگوتیس (Gasparavičius & Grigutis) در arXiv همین را شرح داده است. واریانس میانگین مجذور فاصلهٔ بازده از میانگین خودش است؛ هرچه بزرگتر باشد، بازده پراکندهتر است. نکتهٔ کلیدی مارکوویتز این بود که واریانس سبد فقط به واریانس تکتک داراییها وابسته نیست و به کوواریانس (Covariance) جفت داراییها هم بستگی دارد. کوواریانس میسنجد که دو دارایی تا چه حد با هم بالا و پایین میروند. به همین دلیل، ترکیب داراییهایی که همحرکت نیستند میتواند واریانس کل را پایین بیاورد.
نکته
فرمول ریسک سبد دو دارایی
σp² = w1²σ1² + w2²σ2² + 2·w1·w2·cov(r1, r2). در این فرمول w وزن هر دارایی در سبد، σ انحراف معیار بازده آن و cov کوواریانس دو دارایی است. کوواریانس را میتوان به شکل ρ·σ1·σ2 نوشت که در آن ρ همبستگی (Correlation) دو دارایی است.
دو جملهٔ اول فرمول همیشه نامنفیاند و به ریسک خود داراییها برمیگردند. جملهٔ سوم جایی است که تنوع بخشی کار میکند. آنچه در ادامه میآید برای حالتی است که هر دو وزن مثبت باشند، یعنی هر دو پوزیشن خرید باشند؛ با یک پوزیشن خرید و یک فروش، علامت جملهٔ سوم برعکس میشود. وقتی همبستگی کامل باشد، یعنی ρ برابر ۱، این جمله بیشترین مقدار خود را دارد و انحراف معیار سبد دقیقاً برابر میانگین وزنی انحراف معیار دو دارایی میشود. هرچه همبستگی کمتر شود، جملهٔ سوم کوچکتر میشود و ریسک سبد زیر آن میانگین میرود. اگر همبستگی منفی باشد، این جمله هم منفی میشود و بخشی از نوسان یک دارایی با حرکت مخالف دیگری خنثی میشود. به زبان ساده، در ساختن سبد متنوع پرسش اصلی فقط «چند دارایی؟» نیست، «چقدر ناهمحرکت؟» هم هست. مفهوم همبستگی در بازار همین سنجه را با جزئیات بیشتر توضیح میدهد.
ریسک سیستماتیک و ریسک خاص دارایی چه تفاوتی دارند؟
هر دارایی دو نوع ریسک دارد: بخشی که فقط به خود آن دارایی مربوط است و بخشی که از کل بازار میآید. ریسک خاص دارایی (Idiosyncratic Risk) از رویدادهای همان دارایی سرچشمه میگیرد؛ مثل گزارش مالی ضعیف یک شرکت، هک یک پروژهٔ رمزارزی یا خبر سیاسیای که فقط یک ارز را تکان میدهد. ریسک سیستماتیک (Systematic Risk) از عواملی میآید که بیشتر داراییها را همزمان جابهجا میکنند، مثل تغییر نرخ بهره، رکود یا هراس عمومی بازار. ساختار فرمول بخش قبل نشان میدهد تنوع بخشی کدام را هدف میگیرد. ریسک خاص هر دارایی فقط در واریانس خودش اثر دارد و با داراییهای دیگر کوواریانس نمیسازد؛ وقتی وزن هر دارایی کوچکتر شود، سهم این بخش در ریسک سبد کم میشود. بخش سیستماتیک همان چیزی است که داراییها را همحرکت میکند و جملهٔ کوواریانس را میسازد، پس با افزودن داراییهای بیشتر از بین نمیرود.
مقایسهٔ دو نوع ریسک از نگاه تنوع بخشی
| ویژگی | ریسک خاص دارایی | ریسک سیستماتیک |
|---|---|---|
| منشأ | رویداد مربوط به یک دارایی یا یک ناشر | عامل کلانی که بیشتر بازار را جابهجا میکند |
| جای آن در فرمول | واریانس خود همان دارایی | جملههای کوواریانس میان داراییها و سهمی از واریانس خود هر دارایی |
| اثر تنوع بخشی | با پخش وزن میان داراییهای بیشتر کم میشود | با افزودن دارایی از بین نمیرود |
این تفکیک مرز کنترل شما را هم روشن میکند. ریسک خاص را میتوان تا حد زیادی با ترکیب سبد کم کرد. ریسک سیستماتیک با تنوع بخشی حذف نمیشود؛ آنچه در کنترل شماست، میزان حضورتان در بازار است که با اندازهٔ پوزیشن تنظیم میشود.
یک مثال عددی فرضی: همبستگی چه اثری بر ریسک سبد دارد؟
فرض کنید سبدی فرضی دارید که نیمی از آن، یعنی وزن ۵۰٪، در دارایی الف و نیم دیگر در دارایی ب است. انحراف معیار (Standard Deviation) بازده دارایی الف را ۱۰٪ و دارایی ب را ۲۰٪ در نظر بگیرید. انحراف معیار ریشهٔ دوم واریانس است و پراکندگی بازده را به درصد نشان میدهد. این عددها فقط برای آموزشاند و دادهٔ هیچ بازار واقعی نیستند. اگر همبستگی دو دارایی ۰٫۳ باشد، سه جملهٔ فرمول اینطور حساب میشوند: [S4]
- سهم دارایی الف: ۰٫۲۵ × ۰٫۰۱ = ۰٫۰۰۲۵
- سهم دارایی ب: ۰٫۲۵ × ۰٫۰۴ = ۰٫۰۱
- جملهٔ کوواریانس: ۲ × ۰٫۲۵ × ۰٫۳ × ۰٫۱ × ۰٫۲ = ۰٫۰۰۳ [S4]
جمع این سه جمله، واریانس سبد را ۰٫۰۱۵۵ میکند. ریشهٔ دوم آن، یعنی انحراف معیار سبد، حدود ۰٫۱۲۴۵ یا ۱۲٫۴۵٪ است. این عدد از میانگین وزنی انحراف معیار دو دارایی، یعنی ۱۵٪، کمتر است. حالا همان سبد را با همبستگی ۱ حساب کنید. جملهٔ سوم به ۲ × ۰٫۲۵ × ۱ × ۰٫۱ × ۰٫۲ = ۰٫۰۱ میرسد، واریانس سبد ۰٫۰۲۲۵ میشود و انحراف معیار سبد دقیقاً ۱۵٪ میشود. [S4]
مثال فرضی با وزن ۵۰٪ برای هر دارایی و انحراف معیار ۱۰٪ و ۲۰٪
| حالت فرضی | جملهٔ کوواریانس | واریانس سبد | انحراف معیار سبد |
|---|---|---|---|
| همبستگی ۰٫۳ | ۰٫۰۰۳ | ۰٫۰۱۵۵ | حدود ۱۲٫۴۵٪ |
| همبستگی ۱ | ۰٫۰۱ | ۰٫۰۲۲۵ | ۱۵٪ |
درس این مثال در چیزی است که عوض نشده. وزنها و ریسک تکتک داراییها در هر دو حالت یکی است و تنها تفاوت، همبستگی است. همین یک تفاوت، ریسک سبد را از ۱۵٪ به حدود ۱۲٫۴۵٪ رسانده است. این کاهش از کیفیت هیچکدام از داراییها نمیآید، بلکه از ناهمحرکتی آنها میآید. مثال دربارهٔ بازده چیزی نمیگوید و فقط پراکندگی را میسنجد. [S4]
همبستگی در داده واقعی چقدر ثابت میماند؟
همبستگی در دادهٔ واقعی ثابت نمیماند و با دورهٔ بررسی، تواتر داده و شرایط پولی تغییر میکند. دو بررسی منتشرشده در وبلاگ Enterprising Investor مؤسسهٔ CFA این تغییر را با عدد نشان میدهند. بررسی اول، نوشتهٔ رابنر، بازده ماهانهٔ ۱۹۸۹ تا ۲۰۲۲ را سنجیده است. اوراق پرریسک یا High Yield اوراق بدهی شرکتهایی با اعتبار پایینترند. در این داده، میانگین همبستگی اوراق High Yield آمریکا با شاخص S&P 500 حدود ۰٫۸ بوده و همبستگی سهام خارجی، از جمله سهام اروپا، با این شاخص رو به افزایش بوده است. به گفتهٔ همین بررسی، وقتی همبستگی به این سطح میرسد، مزیت تنوع بخشی بهدشواری به دست میآید. نویسنده همچنین یادآوری میکند که نتیجه به تواتر داده، یعنی ماهانه یا روزانه بودن آن، حساس است. بررسی دوم را هورستمایر، هادلر و رن نوشتهاند. آنها همبستگی بازده S&P 500 با میانگین صندوقهای اوراق را از ۱۹۷۰ بر حسب وضعیت نرخ بهره تفکیک کردهاند: [S2]
همبستگی بازده S&P 500 و میانگین صندوقهای اوراق از ۱۹۷۰؛ منبع: CFA Institute
| رژیم نرخ بهره | همبستگی سهام و اوراق |
|---|---|
| نرخ در حال افزایش | ۰٫۵۲۵۷ |
| نرخ ثابت | ۰٫۳۴۵۲ |
| نرخ در حال کاهش | ۰٫۴۵۲۳ |
| نرخ فدرالفاند بالای ۷٪ | ۰٫۵۶۹۸ |
| نرخ فدرالفاند بین ۳ تا ۷٪ | ۰٫۴۲۳۶ |
| نرخ فدرالفاند زیر ۳٪ | ۰٫۲۹۵۴ |
دو الگو در این جدول دیده میشود. از میان سه حالت جهت نرخ، کمترین همبستگی در محیط نرخ ثابت بوده است. همچنین هرچه نرخ فدرالفاند، یعنی نرخ بهرهای که فدرال رزرو هدفگذاری میکند، بالاتر بوده، همبستگی سهام و اوراق هم بیشتر شده است. پس اثر تنوع بخشی میان سهام و اوراق در این نمونه به شرایط پولی وابسته بوده و یک عدد ثابت برای همهٔ دورهها نداشته است. این جدول دادهٔ تاریخی است و پیشبینی رفتار آیندهٔ بازار نیست.
تنوع بخشی چه محدودیتهایی دارد؟
بزرگترین محدودیت تنوع بخشی این است که درست وقتی بیشترین نیاز به آن هست، ضعیفتر میشود. ایلمانن و کایزر از AQR در پژوهشی که در Journal of Portfolio Management (۲۰۱۲) منتشر شد، این الگو را در یک جمله خلاصه کردهاند:
همبستگی میان کلاسهای دارایی معمولاً در بحرانها بالا میرود.
ایلمانن و کایزر، AQR
به گفتهٔ همین پژوهش، تنوع بخشی در هراسهای کوتاهمدت بازار اغلب شکست میخورد و بحران ۲۰۰۷ تا ۲۰۰۹ نمونهٔ برجستهٔ آن بود. همان پژوهش، به استناد بررسی Asness، Israelov و Liew (۲۰۱۱)، یادآوری میکند که در افقهای بلندتر تنوع بخشی ریسک نزولی را بهطور مؤثر کم کرده است و نتیجه میگیرد شواهد قطعی برای «مرگ تنوع بخشی» وجود ندارد. پس این روش در کوتاهمدت سپر کامل نیست و در بلندمدت هم بیاثر نشده است. محدودیت دوم همان است که جدول بخش قبل نشان داد: همبستگی با رژیم نرخ بهره جابهجا میشود. سبدی که در یک دوره ناهمحرکت به نظر میرسد، ممکن است در دورهٔ دیگر همجهت شود. عمق افت سبد در چنین لحظههایی را با دراوداون میسنجند.
هشدار
تنوع بخشی زیان را از بین نمیبرد
اگر سبد خود را فقط با فرض همبستگی پایین ساخته باشید، در یک افت شدید ممکن است داراییها همزمان پایین بیایند و بخشی از سرمایه یا حتی همهٔ آن را از دست بدهید.
رایجترین اشتباهها در تنوع بخشی سبد کداماند؟
بیشتر خطاها در تنوع بخشی سبد از یکی گرفتن «تعداد دارایی» با «تنوع واقعی» میآید. سه خطای رایج اینهاست:
- تنوع صوری با داراییهای همهمبسته: چند پوزیشن روی جفتارزهای دلاری که همه در برابر دلار آمریکا همسمتاند، روی کاغذ چند معامله است ولی در عمل یک شرط بزرگ است. همسمت یعنی همه دلار را میخرند یا همه آن را میفروشند. چند رمزارز که همه دنبال یک روند میروند هم همین وضع را دارند. نمونهٔ اوراق High Yield در بخش دادهٔ واقعی نشان داد که دارایی بهظاهر متفاوت هم میتواند تنوع کمی بدهد.
- بیشتنوعسازی: وقتی همهٔ داراییها به یک عامل واکنش نشان میدهند، افزودن داراییهای بیشتر جملهٔ کوواریانس را کم نمیکند. نتیجه سبدی شلوغتر است که پیگیری و تصمیمگیری دربارهٔ آن سختتر میشود، بیآنکه ریسک واقعی کم شده باشد.
- فرض ثابت بودن همبستگی: همبستگی یک دوره تضمین همبستگی دورهٔ بعد نیست.
در ترید فارکس، خطای اول شکل خاصی دارد. اگر چند پوزیشن همجهت روی جفتارزهای همحرکت باز کنید، ریسک واقعی حساب به جمع ریسک همهٔ آنها نزدیک میشود، نه به ریسک یک معامله. بررسی همبستگی جفتارزها پیش از باز کردن پوزیشن تازه، همین تمرکز پنهان را آشکار میکند. تنوع بخشی ریسک تمرکز را کم میکند، اما ریسک سیستماتیک و افت همزمان در بحران را از سبد بیرون نمیبرد.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
چند دارایی برای سبد متنوع کافی است؟
آیا تنوع بخشی سود را کم میکند؟
چرا باید سبد سرمایه را متنوع کرد؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. بازبین ثبتشده: بهنام مجیدی. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.