حجم مبنا چیست؟ تعریف، فرمول و اثر بر قیمت پایانی
سهمی در طول روز با قیمت بالاتر معامله شده، اما قیمت پایانیاش فقط کمی تکان خورده است. یکی از دلیلهای این ناهمخوانی حجم مبناست: آستانهای که در قاعدههای بورس تهران از ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ تعیین میکرد معاملات روز چقدر باید باشد تا قیمت پایانی کل تغییر را بپذیرد. فرمول این آستانه، اثرش بر قیمت پایانی و تغییر ارقامش از ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ را با تاریخ میبینید.
این مقاله برای خوانندهای است که قیمت پایانی سهم را دنبال میکند و میخواهد بداند چرا گاهی با معاملات روز همخوان نیست. بعد از آن میتواند به مفهوم بورس و مسیر خرید سهام برود.
در یک نگاه
- حجم مبنا حداقل سهام لازم برای تغییر کامل قیمت پایانی است
- فرمول اسفند ۱۳۹۸: ۰٫۰۰۰۴ ضربدر تعداد کل سهام شرکت
- حداقل ارزش مبنا در اردیبهشت ۱۴۰۰ به ۱۵ میلیارد ریال رسید
- حجم مبنا با دامنهٔ نوسان و حجم معاملات یکی نیست
- برای برخی نمادهای فرابورس حجم مبنا حذف شده است
حجم مبنا چیست و چه چیزی را کنترل میکند؟
حجم مبنا در بورس تهران حداقل تعداد سهامی است که باید در یک روز معاملاتی معامله شود تا قیمت پایانی بتواند بهطور کامل تغییر کند. در قاعدهٔ اسفند ۱۳۹۸، این حجم ۰٫۰۰۰۴ تعداد کل سهام شرکت بود و کف و سقفی ریالی آن را محدود میکرد. اگر معاملات کمتر باشد، قیمت پایانی تغییر را فقط تا حدی نشان میدهد. در متنهای انگلیسی به این آستانه Base Volume میگویند، ولی سازوکارش به شیوهٔ محاسبهٔ قیمت پایانی در بازار سرمایهٔ ایران گره خورده است. قیمت پایانی هر سهم در سامانهٔ TSETMC میانگین وزنی قیمت همهٔ معاملات انجامشدهٔ روز است. در میانگین وزنی، معاملهای که سهام بیشتری جابهجا کرده، وزن بیشتری در نتیجه دارد. حجم مبنا روی همین میانگین یک شرط میگذارد: تا وقتی شمار سهام معاملهشده به آستانه نرسیده، قیمت پایانی فقط بخشی از تغییر را میپذیرد. برای تصویر سادهتر، امتیاز یک رستوران را در یک سامانهٔ نظرسنجی در نظر بگیرید. اگر در یک روز فقط چند مشتری نظر بدهند، منصفانه نیست که امتیاز کل رستوران یکباره بالا یا پایین برود؛ برای همین، سامانه تا رسیدن تعداد نظرها به حدی مشخص، امتیاز را فقط اندکی جابهجا میکند. حجم مبنا همان «حد مشخص» برای قیمت پایانی سهم است. پس این قاعده اثر معاملات کمحجم بر قیمت پایانی را کنترل میکند تا چند معاملهٔ کوچک نتوانند بهتنهایی قیمت پایانی را جابهجا کنند. این سازوکار در قواعد معاملات بورس تهران و فرابورس ایران تعریف شده است و هر کسی که مسیر خرید سهام در بورس ایران را طی میکند، با آن سروکار دارد. [S1]
حجم مبنا چگونه محاسبه میشود؟
در قاعدهٔ اسفند ۱۳۹۸، محاسبه دو لایه داشت: یک ضریب که تعداد سهام را میداد و یک کف و سقف ریالی که نتیجه را در محدودهای مشخص نگه میداشت. لایهٔ اول ضریب بود. در قاعدهای که از اسفند ۱۳۹۸ اجرا شد، حجم مبنای شرکتهای بورس تهران چهار دههزارم (۰٫۰۰۰۴) تعداد کل سهام شرکت بود. پس پیش از اعمال کف و سقف ریالی، شرکتی که سهام بیشتری منتشر کرده بود، حجم مبنای بزرگتری هم داشت. در فرابورس، حجم مبنای شرکتها پیش از اسفند ۱۳۹۸ «یک» بود؛ یعنی معاملهٔ حتی یک سهم برای تغییر کامل قیمت پایانی کافی بود. پس از آن، همان قاعدهٔ ضریب در بازار اول و دوم فرابورس هم اعمال شد. لایهٔ دوم ارزش مبناست؛ یعنی ارزش ریالی حجم مبنا که از ضرب تعداد آن در قیمت سهم به دست میآید. در قاعدهٔ اسفند ۱۳۹۸، حداقل ارزش مبنا برای همهٔ شرکتها ۵۰ میلیارد ریال بود. سقف آن به اندازهٔ شرکت بستگی داشت: ۱۲۰ میلیارد ریال برای شرکتهایی با سرمایهٔ ۲۰ هزار میلیارد ریال یا بیشتر و ۱۰۰ میلیارد ریال برای شرکتهای با سرمایهٔ کمتر. چون ارزش به قیمت وابسته است، تعداد حجم مبنا ثابت نمیماند. طبق همان قاعده، حجم مبنای هر سهم بر پایهٔ قیمت پایانی آخرین روز معاملاتی هر هفته محاسبه و از اولین روز هفتهٔ بعد اعمال میشد. اگر حجم مبنای سهمی روی کف ریالی قرار گرفته باشد و قیمتش در طول هفته بالا برود، در محاسبهٔ هفتهٔ بعد تعداد کمتری سهم برای رسیدن به همان کف لازم است. [S1]
ارقام این جدول قاعدهٔ اسفند ۱۳۹۸ بورس تهراناند؛ حداقل ارزش مبنا از ۱۴۰۰/۰۲/۲۵ با مصوبهٔ هیئتمدیرهٔ سازمان بورس به ۱۵ میلیارد ریال تغییر کرد.
| مؤلفه | قاعدهٔ اسفند ۱۳۹۸ | کارکرد |
|---|---|---|
| ضریب پایه | ۰٫۰۰۰۴ تعداد کل سهام شرکت | تعداد اولیهٔ حجم مبنا را میدهد |
| حداقل ارزش مبنا | ۵۰ میلیارد ریال برای همهٔ شرکتها | کف ریالی آستانه |
| حداکثر ارزش مبنا | ۱۲۰ میلیارد ریال با سرمایهٔ ۲۰ هزار میلیارد ریال یا بیشتر؛ ۱۰۰ میلیارد ریال با سرمایهٔ کمتر | سقف ریالی آستانه |
| زمان بازبینی | قیمت پایانی آخرین روز معاملاتی هفته | اعمال از اولین روز هفتهٔ بعد |
حجم مبنا چه اثری روی قیمت پایانی دارد؟
وقتی حجم معاملات روز به حجم مبنا نرسد، فقط بخشی از تغییر قیمت معاملهها به قیمت پایانی منتقل میشود. فرض کنید حجم مبنای سهمی ۸۰ هزار سهم است و در یک روز فقط ۴۰ هزار سهم با قیمتی ۵٪ بالاتر معامله میشود. حجم معاملهشده نصف حجم مبناست، پس از آن ۵٪ فقط نیمی، یعنی ۲٫۵٪، در قیمت پایانی اثر میکند. این مثال آموزشی و فرضی است و دادهٔ هیچ نماد واقعی نیست. اگر در همان روز حجم معاملات به ۸۰ هزار سهم یا بیشتر میرسید، شرط آستانه برآورده میشد و کل تغییر به قیمت پایانی منتقل میشد. نکتهٔ مهم این است که حجم مبنا روی خود معاملهها اثری ندارد. سفارشها مثل همیشه در قیمتهای بید و اسک به هم میرسند و هر معامله با قیمت خودش ثبت میشود؛ آنچه محدود میشود، سهم این معاملهها در قیمت پایانی است. به همین دلیل در سهمی کممعامله ممکن است قیمت معاملههای روز و قیمت پایانی فاصلهٔ محسوسی با هم داشته باشند. [S2]
نکته
قیمت پایانی و قیمت معاملهها را جدا بخوانید
در روزی که حجم معاملات کم است، فاصلهٔ قیمت پایانی با قیمت معاملههای همان روز میتواند فقط نتیجهٔ کمبود حجم نسبت به آستانه باشد، نه نشانهٔ تغییر تقاضا. پیش از هر برداشت، حجم معاملات روز را کنار حجم مبنای نماد بگذارید.
قاعده ارزش مبنا در این سالها چگونه تغییر کرد؟
عدد ۵۰ میلیارد ریال فقط برای قاعدهٔ اسفند ۱۳۹۸ درست است. از شنبه ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۰ (۱۵ مه ۲۰۲۱)، بر پایهٔ مصوبهٔ هیئتمدیرهٔ سازمان بورس، حداقل ارزش مبنا در همهٔ نمادهای بورس تهران به ۱۵ میلیارد ریال تغییر کرد. اطلاعیهٔ این تغییر در ۱۴۰۰/۰۲/۲۰ منتشر شد. طبق همین اطلاعیه، دامنهٔ نوسان هم به مثبت و منفی ۵٪ رسید. در همان سال، فرابورس هم دو قاعدهٔ تازه برای حذف حجم مبنا در بخشی از نمادهای خود گذاشت. جدول زیر این تغییرها را به ترتیب زمان کنار هم میگذارد:
۱۴۰۰/۰۲/۲۵ و ۱۴۰۰/۱۱/۱۲ تاریخ اجرا و ۱۴۰۰/۱۰/۰۷ تاریخ خبرند؛ ردیفهای ۱۳۹۸ فقط ماه اجرا را دارند.
| تاریخ | بازار | تغییر | برچسب |
|---|---|---|---|
| پیش از اسفند ۱۳۹۸ | فرابورس | حجم مبنای شرکتها «یک» | قاعدهٔ تاریخی |
| اسفند ۱۳۹۸ | بورس تهران | ضریب ۰٫۰۰۰۴ تعداد سهام (در بازار اول و دوم فرابورس هم)؛ حداقل ارزش مبنا ۵۰ میلیارد ریال؛ سقف ۱۰۰ یا ۱۲۰ میلیارد ریال؛ بازبینی هفتگی | قاعدهٔ تاریخی |
| ۱۴۰۰/۰۲/۲۵ | همهٔ نمادهای بورس تهران | حداقل ارزش مبنا ۱۵ میلیارد ریال؛ دامنهٔ نوسان مثبت و منفی ۵٪ | قاعدهٔ تاریخی |
| ۱۴۰۰/۱۰/۰۷ | بازار پایهٔ فرابورس | حذف حجم مبنا برای نمادهای صفدار ۲۰ روزه | قاعدهٔ تاریخی |
| ۱۴۰۰/۱۱/۱۲ | بازار اول و دوم فرابورس | حذف حجم مبنا با شرط حجم یا تعهد بازارگردانی دو برابر | قاعدهٔ تاریخی |
این جدول یک الگو را روشن میکند. ضریب تعداد سهام، دورهٔ بازبینی و ارقام ریالی همه پارامترهاییاند که با مصوبه تعیین و عوض میشوند. برای همین هر کدام فقط همراه نام نهاد و تاریخ اجرایش معنا دارد.
چه زمانی حجم مبنا حذف یا اعمال نمیشود؟
حجم مبنا قاعدهای همیشگی و یکسان برای همهٔ نمادها نیست. قاعدههای فرابورس ایران از ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ سه وضعیت را نشان میدهند که این آستانه در آنها عملاً اثری نداشت یا کنار رفت:
- پیش از اسفند ۱۳۹۸، حجم مبنای شرکتهای فرابورس «یک» بود؛ پس آستانه عملاً بیاثر بود.
- در بازار پایهٔ فرابورس (خبر ۱۴۰۰/۱۰/۰۷)، نمادهایی که ۲۰ روز معاملاتی متوالی در تمام جلسهٔ معاملاتی، از ساعت ۰۸:۴۵ تا ۱۲:۳۰، صف خرید یا فروش داشتند، مشمول حذف حجم مبنا شدند.
- در بازار اول و دوم فرابورس، از ۱۴۰۰/۱۱/۱۲، حذف حجم مبنا به یکی از دو شرط بسته شد: میانگین حجم معاملات سهماههٔ نماد بیش از دو برابر حجم مبنا باشد، یا مجموع حداقل تعهد روزانهٔ بازارگردانان آن دستکم دو برابر حجم مبنا باشد. [S1]
صف خرید یعنی سفارشهای خرید در سقف قیمت مجاز روز انباشته شدهاند و فروشندهای در آن قیمت پیدا نمیشود؛ صف فروش وضعیت برعکس است. در قاعدهٔ بازار پایه، ناظر بازار دو روز پیش از اجرا پیام میداد و اگر صف در همین دو روز از بین میرفت، حذف اعمال نمیشد. بازارگردان نهادی است که متعهد میشود هر روز حداقل حجمی از یک سهم را خرید و فروش کند تا معامله روان بماند. هر دو شرط بازار اول و دوم به همان آستانهٔ دو برابر حجم مبنا بستهاند. هر سه مورد به فرابورس مربوط است و نباید آنها را به نمادهای بورس تهران تعمیم داد.
حجم مبنا با دامنه نوسان و حجم معاملات چه فرقی دارد؟
این سه مفهوم هر سه به معاملات روز ربط دارند، ولی به سه پرسش متفاوت جواب میدهند. دامنهٔ نوسان حد مجاز بالا یا پایین رفتن قیمت معامله در یک روز است. حجم معاملات شمار سهامی است که در عمل در آن روز دستبهدست شده است. حجم مبنا حجم معاملات را به قیمت پایانی وصل میکند و تعیین میکند معاملات روز باید به چه اندازه برسد تا تغییر قیمت بهطور کامل در قیمت پایانی بنشیند.
| مفهوم | به چه پرسشی جواب میدهد | نمونه از قاعدههای تاریخدار |
|---|---|---|
| دامنهٔ نوسان | قیمت معامله در یک روز تا کجا میتواند تغییر کند؟ | مثبت و منفی ۵٪ در بورس تهران از ۱۴۰۰/۰۲/۲۵ |
| حجم مبنا | معاملات روز چقدر باید باشد تا قیمت پایانی کل تغییر را بپذیرد؟ | ۰٫۰۰۰۴ تعداد کل سهام از اسفند ۱۳۹۸ |
| حجم معاملات | در عمل چند سهم در آن روز معامله شد؟ | عددی روزانه که قاعدهٔ ثابت ندارد |
دامنهٔ نوسان و توقف نماد دو ابزار شناختهشدهٔ مهار نوسان در بورس تهراناند. پژوهشی داوریشده در فصلنامهٔ تحقیقات مالی دانشگاه تهران (۱۳۹۸) اثر این دو را بر فعالیت معاملاتی، نقدشوندگی و نوسان قیمت مقایسه کرده است؛ دادههای آن ۴۰۰ توقف و ۸۹۳ برخورد به حد نوسان در ۸۰ شرکت طی سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶ است. به نتیجهٔ نویسندگان، دربارهٔ برتری قطعی یکی بر دیگری نمیتوان نظر داد. این پژوهش دربارهٔ حجم مبنا نیست.
اشتباههای رایج و محدودیتهای این قاعده کداماند؟
بیشتر سوءبرداشتها دربارهٔ حجم مبنا از سه خطای تکرارشونده میآیند:
- خلط با دامنهٔ نوسان یا حجم معاملات: دامنهٔ نوسان قیمت معامله را محدود میکند. حجم مبنا فقط تعیین میکند معاملهها چه سهمی در قیمت پایانی دارند.
- ثابتپنداشتن ارزش مبنا: رقم ۵۰ میلیارد ریال به اسفند ۱۳۹۸ و رقم ۱۵ میلیارد ریال به اردیبهشت ۱۴۰۰ تعلق دارد؛ نقل هر کدام بدون تاریخ تصویر نادرستی میسازد.
- یکسانپنداشتن بازارها: قاعدههای حذف حجم مبنا در ۱۴۰۰ برای بازارهای مشخصی از فرابورس آمد، نه برای همهٔ نمادها.
مرز دیگری هم هست که باید جدا دید: قاعدهٔ کلی همیشه وضعیت یک نماد را نشان نمیدهد، چون حجم مبنا در ۱۴۰۰ برای بخشی از نمادهای فرابورس کنار رفت. صفحهٔ نماد در سایت بورس اوراق بهادار تهران فیلدی به نام «حجم مبنا» دارد. فرابورس ایران هم دستورالعمل اجرایی نحوهٔ انجام معاملات و اصلاحیههای آن را در صفحهٔ مقررات خود منتشر میکند.
هشدار
تکیه بر قیمت پایانی کمحجم
اگر حجم معاملات روز کمتر از حجم مبنا باشد، قیمت پایانی فقط بخشی از تغییر قیمت معاملهها را نشان میدهد. اگر ارزش دارایی یا تصمیم معاملاتی خود را فقط با همین عدد بسنجید، ممکن است تصویر نادرستی از وضعیت سهم بگیرید و بخشی از سرمایه یا همهٔ آن را از دست بدهید.
حجم مبنا را باید ابزاری برای خواندن درست قیمت پایانی دید: اول حجم روز را با آستانه مقایسه کنید، بعد دربارهٔ معنای تغییر قیمت پایانی قضاوت کنید.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
حجم مبنا در فرابورس چیست؟
حجم مبنا چرا مهم است؟
حجم مبنا را از کجا ببینیم؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. بازبین ثبتشده: بهنام مجیدی. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.