آربیتراژ چیست؟ تعریف، انواع و ریسکهای آن
اگر یک بیتکوین در دو صرافی با دو قیمت متفاوت معامله شود، خریدن از صرافی ارزانتر و فروختن در صرافی گرانتر ساده و بیخطر به نظر میرسد. آربیتراژ همین سازوکار است، اما بستن شکاف به کارمزد، زمان و سرمایه نیاز دارد. یک پژوهش داوریشده دربارهٔ صرافیهای رمزارز هم دورههایی از شکافهای بزرگ و تکرارشونده یافت. این مقاله تعریف، انواع، یک مثال واقعی و مرزهای واقعی آربیتراژ را باز میکند.
این مقاله برای معاملهگری است که میخواهد آربیتراژ را دقیق بشناسد. پس از آن، هزینههای ترید و اسلیپیج گام منطقی بعدیاند.
در یک نگاه
- آربیتراژ یعنی بهرهگرفتن از اختلاف قیمت یک دارایی در دو بازار
- سه شکل رایج: فضایی، مثلثی و آماری
- بیریسک بودن فقط در حالت ناب نظری درست است
- در رمزارز، شکاف میانکشوری بزرگتر از درونکشوری است
- آربیتراژ قیمتها را به هم نزدیک میکند
آربیتراژ چیست و چرا آن را «سود بیریسک» مینامند؟
آربیتراژ (Arbitrage) یعنی خرید یک دارایی در بازاری که ارزانتر است و همزمان فروش همان دارایی در بازاری که گرانتر است، تا اختلاف قیمت به سود تبدیل شود. این تعریف نظری است؛ در عمل کارمزد، زمان اجرا، نقدشوندگی و سرمایهٔ لازم آن را ریسکدار میکند.
به زبان ساده، آربیتراژ دو قیمت یک چیز را در یک لحظه مقایسه میکند، نه جهت آیندهٔ قیمت را. کسی که آربیتراژ میکند پیشبینی نمیکند بازار بالا میرود یا پایین؛ او به این قاعده تکیه دارد که دو قیمت متفاوت برای یک دارایی یکسان نباید دوام بیاورند. فرق اصلی با معاملهٔ جهتدار همین است و برچسب «سود بیریسک» هم از همینجا آمده است. اگر خرید و فروش دقیقاً همزمان و بیهزینه انجام شود، بالا یا پایین رفتن کل بازار روی نتیجه اثری ندارد، چون سود یک پای معامله زیان پای دیگر را جبران میکند.
این برچسب فقط در حالت ناب نظری درست است. مدلهای سنتی مالی فرض میکنند شمار زیادی سرمایهگذار متنوع، هر کدام با موقعیتی کوچک، به هر قیمتگذاری نادرست واکنش نشان میدهند و آن را از بین میبرند. شلایفر و ویشنی در مقالهٔ «حدود آربیتراژ» (The Limits of Arbitrage) تصویر دیگری دادند. این مقاله را NBER در ژوئیهٔ ۱۹۹۵ با شمارهٔ ۵۱۶۷ منتشر کرد و نسخهٔ نهاییاش در سال ۱۹۹۷ در جلد ۵۲، شمارهٔ ۱ ژورنال فایننس چاپ شد. به گفتهٔ نویسندگان، در عمل آربیتراژ را شمار نسبتاً کمی سرمایهگذار بسیار متخصص با پول دیگران و موقعیتهای بزرگ انجام میدهند.
آربیتراژ چگونه کار میکند؟
سازوکار آربیتراژ بر یک قاعدهٔ ساده بنا شده است: یک دارایی یکسان در بازارهای مختلف باید قیمتی نزدیک به هم داشته باشد. به این قاعده قانون قیمت واحد (Law of One Price) میگویند. وقتی این قاعده میشکند و همان دارایی در یک بازار ارزانتر از بازار دیگر است، فرصت آربیتراژ پدید میآید.
یک قیاس روزمره سازوکار را روشن میکند. فرض کنید یک برند برنج در مغازهٔ سر کوچه ارزانتر از فروشگاهی در آن سوی شهر عرضه شود. کسی که از مغازهٔ اول بخرد و به فروشگاه دوم بفروشد، از اختلاف قیمت بهره میبرد؛ اما کرایهٔ جابهجایی، وقت رفتوآمد و احتمال تغییر قیمت در همین فاصله از سهمش کم میکند. اگر کسان زیادی همین کار را بکنند، مغازهٔ اول قیمت را بالا میبرد و فروشگاه دوم آن را پایین میآورد. در بازارهای مالی هم همین منطق برقرار است، با این تفاوت که جابهجایی کالا جای خود را به انتقال پول یا دارایی میان صرافیها و بروکرها میدهد.
چرخهٔ یک آربیتراژ فضایی چهار گام دارد:
- شناسایی شکاف: همان دارایی در بازار «الف» ارزانتر از بازار «ب» معامله میشود.
- خرید در بازار ارزانتر، یعنی بازار «الف».
- فروش همزمان در بازار گرانتر، یعنی بازار «ب».
- همگرایی: فشار خرید قیمت «الف» را بالا میبرد، فشار فروش قیمت «ب» را پایین میآورد و شکاف کوچک میشود.
خرید در بازار ارزانتر و فروش در بازار گرانتر دو قیمت را به هم نزدیک میکند؛ کارمزد، زمان انتقال و کنترل سرمایه این همگرایی را کند یا متوقف میکنند.
دو چیز را باید از هم جدا کرد. دیدن دو قیمت متفاوت روی صفحه فقط وجود شکاف را نشان میدهد؛ اینکه پس از کسر هزینهها چیزی باقی بماند، نتیجهگیری جداگانهای است. این سازوکار در سه حالت کار نمیکند: وقتی انتقال دارایی میان دو بازار ممکن نیست یا محدود است، وقتی کارمزد و فاصلهٔ زمانی از خود شکاف بزرگترند و وقتی دو دارایی فقط شبیه هماند و یکسان نیستند. در این حالتها شکاف میتواند بماند، بیآنکه کسی بتواند آن را ببندد.
انواع آربیتراژ: فضایی، مثلثی و آماری چه فرقی دارند؟
سه شکل رایج آربیتراژ در دو چیز با هم فرق دارند: شکاف را کجا پیدا میکنند و چقدر به فرض «دارایی یکسان» وفادار میمانند.
آربیتراژ فضایی (Spatial Arbitrage) یا میانصرافی همان شکل پایه است: یک دارایی در دو بازار با دو قیمت. بازارهای رمزارز نمونهٔ پژوهششدهٔ این نوعاند و در بخش بعد جداگانه بررسی میشوند. این نوع وقتی کار نمیکند که انتقال دارایی یا پول میان دو بازار کند، پرهزینه یا محدود باشد.
آربیتراژ مثلثی (Triangular Arbitrage) درون یک بازار و میان سه نرخ تبدیل رخ میدهد. معاملهگر ارز اول را به دوم، دوم را به سوم و سوم را دوباره به اول تبدیل میکند. رابطهٔ این دور چنین است:
R = r(A→B) × r(B→C) × r(C→A)
در این رابطه r(A→B) نرخ تبدیل ارز A به ارز B است و دو نرخ دیگر هم به همین ترتیب تعریف میشوند؛ R حاصل یک دور کامل است. اگر سه نرخ با هم سازگار باشند، R حدود ۱ است. R بزرگتر از ۱، پیش از کسر هزینهها، یعنی شکاف. با نرخهای میانی، R کوچکتر از ۱ هم یعنی شکاف در جهت معکوس همین دور؛ با قیمتهای خرید و فروش قابلاجرا، هر جهت جداگانه حساب میشود. در بازار اسپات فارکس، پژوهشی با عنوان «سراب آربیتراژ مثلثی در بازار اسپات فارکس» که ۴ دسامبر ۲۰۰۸ در arXiv ارسال شد، این فرصتها را با قیمتهای قابلاجرا و نه نرخهای نشانی بررسی کرد.
در رمزارز، پژوهش دیگری در arXiv که ۲۷ فوریهٔ ۲۰۲۰ ارسال شد، صرافی بایننس را بررسی کرد. این پژوهش دریافت که زیرراهبردی از آربیتراژ مثلثی، یعنی تبدیل دو سکه از راه یک سکهٔ واسطه، میان رباتهای معاملهگری الگوریتمی رایج بوده است. به برآورد نویسندگان و در مجموعهدادهٔ تاریخی همان پژوهش، این معاملات ۲٫۷۱٪ از همهٔ معاملات بایننس بودند و نرخی حدود ۱۴٫۴ بیسیسپوینت بهتر از تبدیل مستقیم داشتند. هر بیسیسپوینت (basis point) یکصدم درصد است. آربیتراژ مثلثی وقتی بیاثر میشود که کارمزد سه معامله یا تأخیر میان آنها از اختلاف بیشتر باشد. [S4]
آربیتراژ آماری (Statistical Arbitrage) فقط نامش شبیه است و جنسش فرق میکند. اینجا دو دارایی یکسان نیستند؛ معاملهگر روی رابطهٔ تاریخی میان داراییهای مرتبط حساب میکند و انتظار دارد انحراف از آن رابطه بهسمت بازگشت به میانگین برود. چون هیچ قانونی بازگشت رابطه را تضمین نمیکند، آربیتراژ آماری برخلاف آربیتراژ ناب از پایه ریسکدار است و وقتی رابطهٔ تاریخی بشکند کار نمیکند.
مقایسهٔ سه شکل رایج آربیتراژ بر پایهٔ محل شکاف و ریسک اصلی
| نوع | شکاف کجاست | ریسک اصلی | شاهد پژوهشی |
|---|---|---|---|
| فضایی (میانصرافی) | یک دارایی در دو بازار | انتقال، کارمزد، کنترل سرمایه | دورههایی از فرصتهای بزرگ و تکرارشونده در رمزارز |
| مثلثی | سه نرخ تبدیل در یک بازار | سرعت اجرا و کارمزد سه معامله | زیرراهبردی رایج میان رباتهای بایننس در دادهٔ تاریخی یک پژوهش |
| آماری | رابطهٔ تاریخی داراییهای مرتبط | شکستن رابطه | ویژگی تعریفی، نه یافتهٔ پژوهشی: ریسکدار از پایه |
آربیتراژ ارز دیجیتال چه شکلی دارد و شکاف قیمت چقدر میماند؟
آربیتراژ ارز دیجیتال بیشتر از نوع فضایی است: همان رمزارز در دو صرافی دو قیمت دارد و معاملهگر در یکی میخرد و در دیگری میفروشد.
ماکاروف و شوار در مقالهای که سال ۲۰۲۰ در Journal of Financial Economics چاپ شد، دادهٔ تیک بیتکوین، اتریوم و ریپل را در صرافیهای مختلف بررسی کردند. یافتهٔ محوریشان این بود که بازارهای ارز دیجیتال دورههایی از فرصتهای آربیتراژ بزرگ و تکرارشونده میان صرافیها نشان دادهاند. یعنی شکافها در دورههایی پدیدار شدند و تکرار شدند؛ مثال کیمچی پرمیوم در بخش بعد اندازهٔ این شکافها را در چند کشور نشان میدهد.
شکاف میان صرافیهای دو کشور روی صفحهٔ صرافیها دیده میشود، اما بستنش به خرید در یک کشور، فروش در کشور دیگر و برگرداندن پول از مرز نیاز دارد. این مرحلهٔ آخر تابع قواعد جابهجایی پول در هر دو کشور است، نه فقط مسئلهٔ هزینه؛ پس همان تمایز بخش سازوکار میان دیدن شکاف و بستن آن اینجا هم برقرار است.
مثال واقعی: کیمچی پرمیوم میان کرهی جنوبی و آمریکا چه نشان داد؟
کیمچی پرمیوم (Kimchi Premium) نامی است برای بالاتر بودن قیمت بیتکوین در صرافیهای کرهی جنوبی نسبت به بازارهای دیگر (در این پژوهش، آمریکا بهعنوان نمایندهٔ قیمت جهانی). ماکاروف و شوار اختلاف قیمت میان صرافیها را با یک شاخص ساده سنجیدند؛ این شاخص به روایت خلاصهای که CFA Institute منتشر کرد چنین است:
فرمول A
A = max(VWAP) / min(VWAP)
در این رابطه، VWAP میانگین قیمت وزنی با حجم (Volume-Weighted Average Price) بیتکوین در هر صرافی است. این میانگین دقیقهبهدقیقه حساب میشود. max و min بیشینه و کمینهٔ آن میان صرافیها هستند و A شاخص آربیتراژ است. از A میانگین روزانه گرفته میشود. اگر آربیتراژ کامل کار کند، همهٔ صرافیها یک قیمت دارند و A حدود ۱ است. برای آشنایی بیشتر با این سنجه، مقالهٔ میانگین قیمت وزنی با حجم را ببینید.
اندازهٔ اختلاف از کشوری به کشور دیگر فرق داشت. اختلاف قیمت کرهی جنوبی با آمریکا بهطور میانگین زیر ۱۵٪ بود و چند روز به ۴۰٪ رسید. همین اختلاف برای ژاپن حدود ۱۰٪ و برای اروپا حدود ۳٪ بود. پژوهشگران دورهٔ نوامبر ۲۰۱۷ تا فوریهٔ ۲۰۱۸ را برای برآورد اندازهٔ فرصتها به کار بردند؛ خلاصهٔ منتشرشده دورهٔ دقیق میانگین ۱۵٪ را مشخص نمیکند. [S2]
برای حس اندازه، فرض کنید قیمت بیتکوین در آمریکا ۱ واحد باشد. در روزهای اوج، همان بیتکوین در کرهی جنوبی حدود ۱٫۴ واحد معامله میشد، یعنی ۰٫۴ واحد اختلاف ناخالص برای هر واحد.
نکته
شاخص، فاصلهٔ قیمت را میسنجد نه سهم قابلبرداشت
شاخص آربیتراژ فقط فاصلهٔ قیمتهای ثبتشده را نشان میدهد. آنچه یک معاملهگر در عمل میتوانست بردارد، پس از کارمزد، زمان انتقال، لغزش قیمت و محدودیت جابهجایی پول تعیین میشد و این شاخص آن را اندازه نمیگیرد.
چه چیزی آربیتراژ را در عمل بیریسک نمیکند؟
پاسخ کوتاه، فاصلهٔ میان نظریه و اجراست. آربیتراژ ناب سه فرض دارد که در بازار واقعی کمتر با هم جمع میشوند: همزمانی کامل دو پای معامله، بیهزینه بودن آن و یکسان بودن دارایی. هر کدام که بشکند، ریسک وارد میشود:
- ریسک اجرا: هر فاصلهٔ زمانی میان خرید و فروش، حتی کوتاه، یعنی قیمت پای دوم ممکن است پیش از اجرا تغییر کند.
- کارمزد: کارمزد معامله در هر دو بازار، و در آربیتراژ مثلثی در سه معامله، از شکاف کم میشود.
- زمان انتقال: جابهجایی دارایی یا پول میان صرافیها وقت میگیرد و در این فاصله شکاف میتواند بسته یا حتی معکوس شود.
- لغزش قیمت: اسلیپیج یعنی اجرای سفارش به قیمتی بدتر از قیمت دیدهشده؛ در شکافهای کوچک همین تفاوت میتواند کل اختلاف را از بین ببرد.
- عمق بازار: اگر نقدشوندگی کم باشد، نمیتوان حجم بزرگ را بیآنکه قیمت جابهجا شود خرید یا فروخت.
- سرمایهٔ لازم: باید در هر دو بازار همزمان موجودی داشته باشید و این سرمایه تا بستهشدن شکاف درگیر میماند.
بخش هزینهای این اقلام همان هزینههای واقعی ترید است که پیش از هر نتیجهگیری باید از شکاف کسر شود.
لایهٔ عمیقتر را شلایفر و ویشنی توضیح دادند. چون آربیتراژ در عمل کار شمار کمی متخصص با پول دیگران است، به استدلال آنها آربیتراژ میتواند در شرایط حدی، یعنی وقتی قیمتها از ارزش بنیادی بسیار دور میشوند، ناکارا شود. به بیان ساده، درست وقتی فرصت روی کاغذ بزرگتر است، سازوکار بستن آن ممکن است ضعیفتر باشد.
هشدار
شکاف قیمت تضمین نتیجه نیست
اگر یک پای معامله اجرا شود و پای دیگر با تأخیر، به قیمت بدتر یا اصلاً اجرا نشود، شما عملاً یک موقعیت جهتدار باز دارید. در این حالت ممکن است بخشی از سرمایه یا همهٔ آن را از دست بدهید، بهخصوص اگر با اهرم معامله کنید.
آربیتراژ چه نقشی در کارایی بازار و همگرایی قیمتها دارد؟
آربیتراژ نیرویی است که قانون قیمت واحد را از یک فرض به یک واقعیت تقریبی تبدیل میکند. هر معاملهٔ آربیتراژ با خرید، قیمت بازار ارزان را بالا میبرد و با فروش، قیمت بازار گران را پایین میآورد. هرچه معاملهگران بیشتری این کار را بکنند، شکاف زودتر بسته میشود و فرصت کمتری برای بقیه میماند. پس آربیتراژ با موفقیت خودش، خودش را کمرنگ میکند.
اما همگرایی قیمتها خودکار نیست. به استدلال شلایفر و ویشنی که در بخش ریسکها آمد، آربیتراژ ممکن است درست وقتی قیمتها از ارزش بنیادی بسیار دور میشوند ناکارا شود. کارایی بازار هم به وجود معاملهگر آربیتراژ وابسته است و هم به امکان جابهجایی آزاد دارایی و پول میان بازارها.
کدام برداشتهای رایج درباره آربیتراژ نادرست است؟
بیشتر سوءبرداشتها از یکیگرفتن مدل نظری با اجرای واقعی میآیند. سه برداشت رایج اینهاست:
- یکیدانستن هر اختلاف قیمت با آربیتراژ ناب. «بیریسک» ویژگی مدل ناب است، نه برچسب هر شکاف؛ بخش ریسکها نشان داد کدام فرضهای آن در عمل میشکنند.
- نادیدهگرفتن کارمزد، زمان انتقال و لغزش قیمت. مقایسهٔ دو قیمت نمایشی فقط شکاف ناخالص را میدهد و همین هزینهها تعیین میکنند چیزی باقی میماند یا نه.
- خلط آربیتراژ آماری با آربیتراژ ناب. شباهت نام گمراهکننده است؛ آربیتراژ آماری روی تکرار یک رابطهٔ تاریخی حساب میکند و اگر رابطه بشکند، قانون قیمت واحد بازگشتش را تضمین نمیکند.
اگر آربیتراژ را یک سازوکار بازار بشناسید و نه یک روش درآمد، دادههای قیمت را دقیقتر میخوانید و ادعاهای «سود بیدردسر» را زودتر تشخیص میدهید.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
پرسشهای پرتکرار
آیا آربیتراژ بیریسک است؟
آربیتراژ ارز دیجیتال چیست؟
آربیتراژ مثلثی چیست؟
آربیتراژ آماری چیست؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. بازبین ثبتشده: بهنام مجیدی. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.