اهرم چیست؟ نسبت اهرم، مارجین لازم و سقف مقرراتی
یک حساب با وثیقهٔ محدود میتواند پوزیشنی چند برابر بزرگتر از موجودی خود باز نگه دارد. نسبت این دو مقدار همان چیزی است که بروکرها با عبارتهایی مثل «۱ به ۱۰۰» نشان میدهند. این مقاله توضیح میدهد این نسبت از کجا میآید، مارجین لازم چطور حساب میشود و چرا نهادهای ناظر برای آن سقف گذاشتهاند.
این مقاله برای خوانندهای است که میخواهد نسبت اهرم را از روی مارجین بخواند؛ برای ادامه به مقالههای لات، پیپ و رگولاتوری بروکر سر بزنید.
در یک نگاه
- اهرم نسبت ارزش اسمی پوزیشن به مارجین لازم است.
- مارجین لازم برابر ارزش اسمی تقسیم بر نسبت اهرم است.
- مارجین وثیقه است، نه وام بروکر.
- سقف اهرم برای مشتری خرد از حوزهای به حوزهٔ دیگر فرق میکند.
- اهرم سود و زیان را همزمان بزرگ میکند.
اهرم چیست و نسبت اهرم یعنی چه؟
اهرم (Leverage) نسبت ارزش اسمی یک پوزیشن به مارجین لازم برای نگهداشتن آن است. هرچه نسبت بالاتر باشد، برای همان پوزیشن وثیقهٔ کمتری لازم است. مارجین لازم برابر ارزش اسمی تقسیم بر نسبت اهرم است. اهرم قرض گرفتن از بروکر نیست و سود و زیان را همزمان بزرگ میکند. در متنهای فارسی بازار، به همین مفهوم «لوریج» هم میگویند که آوانویسی همان واژهٔ انگلیسی است. ارزش اسمی (Notional Value) اندازهٔ کامل پوزیشن است؛ یعنی مبلغی که اگر کل معامله نقدی انجام میشد، باید پرداخت میشد. مارجین (Margin) بخشی از موجودی حساب است که برای باز ماندن همان پوزیشن کنار گذاشته میشود. در فارکس و بیشتر قراردادهای مشتقه، ترید روی حساب مارجین انجام میشود و اهرم بخشی از ساختار همین حساب است.
اهرم ۱ به ۱۰۰ یعنی چه؟
نسبتی مثل «۱ به ۱۰۰» شیوهٔ نوشتن همان رابطه است: در برابر هر یک واحد وثیقه، صد واحد ارزش اسمی نگه داشته میشود. بروکرها گاهی عدد بزرگتر را در ابتدا مینویسند و گاهی در انتها، ولی ترتیب معنا را عوض نمیکند؛ عدد بزرگتر همیشه سهم ارزش اسمی است. همین الزام را میتوان بهصورت درصد مارجین هم نوشت. در آمریکا، مقررهٔ 17 CFR 5.9 کف ودیعهٔ تضمین معاملهٔ فارکس خرد را برای جفتارزهای اصلی ۲٪ ارزش اسمی تعیین میکند. این درصد به زبان نسبت معادل ۵۰:۱ است. هرچه درصد مارجین کوچکتر باشد، نسبت اهرم بزرگتر میشود. عدد نسبت بهتنهایی نمیگوید چه سهمی از حساب در معرض ریسک است؛ فقط سقف پوزیشنی را نشان میدهد که با وثیقهٔ موجود میشود باز کرد. [S1,S3,S2,S5]
اهرم و مارجین چه فرقی دارند و کدام از کدام میآید؟
نسبت اهرم و درصد مارجین دو بیان یک الزاماند. بعضی ناظرها و پلتفرمها نسبت را مینویسند و بعضی درصد را. با این حال، مقدار وثیقه همیشه از ارزش اسمی محاسبه میشود: یا درصد مارجین لازم را در ارزش اسمی ضرب میکنند، یا ارزش اسمی را بر نسبت اهرم تقسیم میکنند. حاصل، مارجین اشغالشده در حساب است.
زنجیرهٔ محاسبه: ارزش اسمی و درصد مارجین، مارجین اشغالشده را میسازند و نسبت اهرم بیان دیگر همان درصد است.
به همین دلیل، مقررات حوزههای مختلف یک الزام را به دو شکل مینویسند. مقررهٔ آمریکایی 17 CFR 5.9 الزام را درصدی از ارزش اسمی بیان میکند. در ژاپن، مقررات منتشرشده در سایت انجمن آتی مالی (FFAJ) هر دو شکل را دارد. حداقل مارجین مشتری حقیقی ۴٪ مبلغ معامله است و سقف اهرم از ۱ اوت ۲۰۱۱ برابر ۲۵:۱ است؛ این دو عدد بیان یک قاعدهاند. فرق دوم به زمان مربوط است. در بازار آتی بورسمحور، گروه CME مارجین را «وثیقهٔ عملکرد» (Performance Bond) مینامد و مقدارش را برای هر محصول جدا و متناسب با نوسان بازار تعیین میکند. در این ساختار، مارجین اولیه برای باز کردن پوزیشن و مارجین نگهداری (Maintenance Margin) برای باز ماندن آن، دو عدد جدا هستند. اگر ارزش خالص حساب زیر مارجین نگهداری برود، درخواست تکمیل وثیقه تا سطح مارجین اولیه صادر میشود. [S1,S3,S5]
مارجین لازم را چطور حساب کنیم؟ یک مثال عددی
حساب مارجین یک تقسیم ساده است، به شرط آنکه ورودیها را درست بشناسید. رابطهٔ پایه این است: مارجین لازم = ارزش اسمی ÷ نسبت اهرم در پلتفرم متاتریدر ۵، فرمول مارجین نمادهای فارکس همین رابطه را با اجزای قرارداد مینویسد: Lots × ContractSize × MarginRate ÷ Leverage. یعنی حجم به لات در اندازهٔ قرارداد ضرب میشود تا ارزش اسمی به دست بیاید، نرخ مارجین نماد اعمال میشود و حاصل بر اهرم حساب تقسیم میشود. اهرم در این پلتفرم میتواند برای هر نماد متفاوت باشد. برای نمادهای غیرفارکس مثل CFD یا قرارداد آتی، شیوهٔ محاسبه فرق دارد و باید مشخصات همان نماد را در پلتفرم دید. مثال زیر یک ارزش اسمی ثابت را زیر دو شکل بیان الزام قرار میدهد. ردیف اول کف درصدی مقررهٔ آمریکایی برای جفتارز اصلی است و ردیف دوم سقف نسبتی ۳۰:۱ که بستهٔ ESMA در ۲۰۱۸ برای جفتارزهای اصلی گذاشت. [S1,S3]
مارجین لازم برای یک ارزش اسمی ثابت؛ جدول فقط وثیقه را نشان میدهد، نه سود یا زیان.
| مبنای الزام | شکل بیان | ارزش اسمی | مارجین لازم |
|---|---|---|---|
| کف 17 CFR 5.9 برای جفتارز اصلی | ۲٪ ارزش اسمی، معادل ۵۰:۱ | ۱۰۰٬۰۰۰ واحد | ۲٬۰۰۰ واحد |
| ردهٔ جفتارز اصلی در بستهٔ ESMA | ۳۰:۱ | ۱۰۰٬۰۰۰ واحد | حدود ۳٬۳۳۳ واحد |
در ردیف اول، ۲٪ از ۱۰۰٬۰۰۰ واحد برابر ۲٬۰۰۰ واحد است و نسبت اهرم از تقسیم یک بر دو صدم، یعنی ۵۰:۱، به دست میآید. در ردیف دوم، تقسیم همان ارزش اسمی بر ۳۰ حدود ۳٬۳۳۳ واحد وثیقه میخواهد. نسبت پایینتر یعنی وثیقهٔ بیشتر برای همان پوزیشن. اندازهٔ پوزیشن در هر دو ردیف یکی است و همین نکته در بخش بزرگشدن سود و زیان اهمیت پیدا میکند. [S1,S3,S2,S5]
آیا اهرم یعنی قرض گرفتن از بروکر؟
یک توضیح رایج این است که بروکر بقیهٔ مبلغ پوزیشن را به معاملهگر قرض میدهد. این روایت سازوکار را ناقص نشان میدهد. در فارکس و قراردادهای مشتقه، معاملهگر دارایی پایه را بهطور کامل نمیخرد تا بخشی از بهایش را وام گرفته باشد؛ او قراردادی را نگه میدارد که سود و زیانش با تغییر قیمت روی ارزش اسمی تسویه میشود. مارجین ودیعهای است که انجام تعهد این قرارداد را تضمین میکند. گروه CME هم مارجین را وثیقهٔ عملکرد مینامد و همین نام، نقش آن را صریح نشان میدهد. این توضیح به فارکس و قراردادهای مشتقه محدود است؛ در خرید اعتباری سهم (که در بخش بازار ایران آمده است)، بخشی از بهای سهم واقعاً تأمین مالی میشود.
مهم
در قرارداد مشتقه، مارجین وثیقه است، نه وام
مارجین در حساب شما باقی میماند و فقط برای پوزیشن باز قفل میشود. اگر ارزش خالص حساب از آستانهٔ لازم پایینتر برود، پوزیشن در معرض بستن اجباری قرار میگیرد. اگر زیان از ارزش خالص حساب بیشتر شود و حفاظت از تراز منفی در کار نباشد، تراز منفی به بدهی تبدیل میشود.
این برداشت نادرست معمولاً با چند اشتباه دیگر همراه است:
- برابر گرفتن اهرم اعلامشدهٔ حساب با ریسک معامله، در حالی که ریسک را اندازهٔ پوزیشن و حد ضرر میسازد.
- تعمیم سقف اهرم یک حوزه به حسابی که در حوزهٔ دیگری باز شده است.
- نقل سقف ۳۰:۱ بستهٔ ESMA بهعنوان مقررهای که هنوز خود ESMA اجرا میکند. [S1,S3]
اهرم سود و زیان را چگونه بزرگ میکند؟
دو معاملهگر را با موجودی یکسان در نظر بگیرید که هر دو پوزیشنی با ارزش اسمی برابر باز کردهاند، ولی حساب یکی اهرم بالاتری دارد. تغییر قیمت روی ارزش اسمی اثر میگذارد، نه روی مارجین؛ پس نتیجهٔ هر حرکت قیمت برای هر دو یکسان است. تفاوت در وثیقهٔ قفلشده است و در نتیجه در مارجین آزاد و فاصله تا آستانهٔ بستن اجباری. در مثال جدول بالا، یک پوزیشن ۱۰۰٬۰۰۰ واحدی یک بار ۲٬۰۰۰ واحد و بار دیگر حدود ۳٬۳۳۳ واحد وثیقه میخواهد، ولی خود پوزیشن همان است. بزرگنمایی اهرم از این راه است: با وثیقهٔ معین، میشود پوزیشن بزرگتری باز کرد. وقتی پوزیشن بزرگتر میشود، همان درصد تغییر قیمت سهم بزرگتری از موجودی حساب را جابهجا میکند، در هر دو جهت. بنابراین عدد اهرم حساب بهخودیخود ریسک نیست. ریسک را اندازهٔ پوزیشن و فاصلهٔ حد ضرر (Stop Loss) تعیین میکند و اهرم فقط سقف اندازهٔ پوزیشن را بالا میبرد. نهادهای ناظر برای مهار همین سازوکار چند لایه حفاظت گذاشتهاند. بستهٔ ESMA دربارهٔ قرارداد مابهالتفاوت (CFD) برای مشتری خرد، از جمله این سه جزء را داشت:
- سقف نسبت اهرم بر اساس نوع دارایی پایه.
- بستن اجباری پوزیشنها در سطح کل حساب، وقتی ارزش خالص به ۵۰٪ مارجین اولیهٔ لازم برسد.
- حفاظت از تراز منفی (Negative Balance Protection) در سطح حساب. [S2,S5]
سقف اهرم در حوزههای مختلف چقدر است و چرا فرق میکند؟
سقف اهرم یک عدد جهانی نیست. هر نهاد ناظر آن را برای مشتریان حوزهٔ خودش، با سند و تاریخ مشخص، تعیین میکند. جدول زیر شکل بیان الزام را در چند حوزه کنار هم میگذارد.
سقف و کف مقرراتی در چند حوزه، با نام سند و تاریخ.
| نهاد و سند | شکل بیان | مقدار | تاریخ یا قید |
|---|---|---|---|
| ESMA، اقدام مداخلهٔ محصول CFD | نسبت، پنج رده | از ۳۰:۱ جفتارز اصلی تا ۲:۱ رمزارز | اجرا از ۱ اوت ۲۰۱۸؛ منقضی در ۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۹ |
| ASIC استرالیا، دستور مداخلهٔ محصول CFD | نسبت؛ سه ردهٔ نخست، ردههای پایینتر در متن دستور | ۳۰:۱ جفتارز اصلی · ۲۰:۱ جفتارز فرعی، طلا یا شاخص اصلی · ۱۰:۱ کالای غیرطلا یا شاخص فرعی | از ۲۹ مارس ۲۰۲۱؛ تمدید تا ۲۳ مه ۲۰۲۷ |
| آمریکا، 17 CFR 5.9 (فارکس خرد) | درصد ارزش اسمی | کف ۲٪ جفتارز اصلی، ۵٪ بقیه | درصد دقیق را NFA تعیین میکند و کمتر از کف نیست |
| ژاپن، مقررات منتشرشده در سایت FFAJ (مشتری حقیقی) | درصد و نسبت | حداقل ۴٪ مبلغ معامله، سقف ۲۵:۱ | از ۱ اوت ۲۰۱۱؛ پیش از آن ۵۰:۱ از ۱ اوت ۲۰۱۰ |
سقف در هر حوزه به چه شکلی نوشته میشود؟
ESMA و ASIC سقف را نسبت مینویسند و مقررهٔ آمریکایی کف را درصد. این دو شکل به هم تبدیل میشوند: کف ۲٪ همان ۵۰:۱ است و حداقل ۴٪ ژاپن همان سقف ۲۵:۱. منطق پلکانیبودن ردهها، نوسان دارایی پایه است. هرچه دارایی پرنوسانتر باشد، وثیقهٔ بیشتری لازم است و سقف نسبت پایینتر میآید؛ به همین دلیل نردبان ESMA از جفتارزهای اصلی شروع میشد و به رمزارز با پایینترین سقف میرسید. [S1,S3,S2,S5]
مقررهٔ موقت ESMA و جانشین ملی آن
اقدام ESMA موقت بود و در پایان ۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۹ منقضی شد. تمدید نشد، چون بیشتر نهادهای ناظر ملی تا آن زمان مقررهٔ دائمی همسطح یا سختگیرانهتری گذاشته بودند؛ از ۱ اوت ۲۰۱۹ اجرای سقف در اتحادیهٔ اروپا ملی است. پس سقف حساب را باید در مقررهٔ ملیای جست که بر موجودیت طرف قرارداد و خدمت ارائهشده حاکم است، نه در بستهٔ ESMA. نقش این نهادها را مقالهٔ رگولاتوری بروکر توضیح میدهد.
سقف برای چه کسی اعمال میشود؟
سقفهای CFD و فارکس خرد در ESMA، ASIC و 17 CFR 5.9 فقط برای مشتریای اعمال میشوند که در همان حوزه «خرد» طبقهبندی شده باشد. قاعدهٔ ژاپن هم برای مشتری حقیقی نوشته شده است. حسابی که نزد بروکری در حوزهٔ دیگر باز شده، تابع قواعد همان حوزه است و عدد یک کشور به آن منتقل نمیشود. این سقفها و حفاظتها فقط وقتی شامل حساب میشوند که طرف قرارداد موجودیت دارای مجوز همان حوزه باشد؛ هیچکدام بر قرارداد با موجودیت آفشور حاکم نیست. اینکه قرارداد کاربر ایرانی زیر کدام چتر است، در مقالهٔ رگولاتوری بروکر آمده است.
اهرم در بازار ایران چه معادلی دارد؟
در بازار ایران سه ساختار با واژهٔ اهرم پیوند میخورند، ولی سازوکارشان یکی نیست. خواندن هر کدام با همان زنجیرهٔ ارزش اسمی، درصد مارجین و نسبت اهرم روشن میکند کدام واقعاً همخانوادهٔ اهرم معاملاتی است.
- وجه تضمین در قرارداد آتی بورس کالا از نظر منطق همان مارجین است: وثیقهای در برابر ارزش اسمی قرارداد که نسبت اهرم از آن به دست میآید.
- خرید اعتباری اعتبار واقعی با سررسید است؛ برخلاف مارجین فارکس، اینجا بخشی از بهای سهم واقعاً تأمین مالی میشود.
- صندوق اهرمی ساختار یک صندوق است؛ اهرم در طراحی واحدهای صندوق نشسته، نه در حساب سرمایهگذار.
از این سه، فقط وجه تضمین آتی با تعریف این مقاله جور درمیآید. دو ساختار دیگر نتیجهای شبیه بزرگشدن سود و زیان دارند، اما مسیرشان از بدهی یا از طراحی صندوق میگذرد، نه از وثیقهٔ قرارداد.
نکته
پارامتر را با نام نهاد و تاریخ بخوانید
وجه تضمین یک قرارداد آتی پارامتری است که نهاد بازار برای هر نماد تعیین و گاه بهروزرسانی میکند. هر عددی از آن را همراه نام نهاد صادرکننده و تاریخ اطلاعیه بخوانید و نسبت اهرم را از تقسیم ارزش اسمی قرارداد بر همان وجه به دست بیاورید.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
لوریج چیست؟
مارجین مورد نیاز با اهرم ۱ به ۱۰۰ چقدر است؟
با اهرم میشود بیشتر از موجودی حساب ضرر کرد؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. بازبین ثبتشده: بهنام مجیدی. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.