وب ۳ چیست؟ تعریف، سازوکار و محدودیتهای آن
وقتی پروژهای خودش را «وب ۳» معرفی میکند، برداشت رایج این است که با یک رمزارز تازه یا یک فناوری استاندارد سروکار دارید. ولی مستند اتریوم وب ۳ را اصطلاحی فراگیر برای یک چشمانداز میداند. این صفحه تعریف دقیق، سازوکار، یک نمونهٔ واقعی و مرزهای واقعی این چشمانداز را کنار هم میگذارد.
این مقاله برای معاملهگری است که میخواهد معنای وب ۳ را بداند؛ گام بعد شناخت بلاکچین، کیف پول و قرارداد هوشمند است.
در یک نگاه
- وب ۳ اصطلاحی فراگیر است، نه استاندارد فنی واحد.
- هسته: بلاکچین، رمزارز و NFT برای مالکیت کاربر.
- وب ۱ خواندنی، وب ۲ خواندننوشتن، وب ۳ خواندننوشتنمالکیت.
- امضای کور یکی از خطرهای عملی کیف پول است.
- وب ۳ عمدتاً به زیرساخت متمرکز وابسته است.
وب ۳ دقیقا چیست و چه ربطی به بلاکچین دارد؟
وب ۳ در مستند اتریوم اصطلاحی فراگیر برای چشمانداز اینترنتی تازه است، نه استانداردی فنی. هستهٔ آن استفاده از بلاکچین، رمزارز و NFT است تا قدرت در قالب مالکیت به کاربران برگردد. در این الگو کاربر با کیف پول و قراردادهای هوشمند وارد برنامههای غیرمتمرکز میشود، نه با حساب جدا در هر پلتفرم.
به زبان ساده، وب ۳ نام یک جهت است، نه نام یک محصول. نسخهای از آن را نمیشود مثل نرمافزار نصب کرد؛ هر پروژهای که این برچسب را دارد، بخشی از آن چشمانداز را با ابزارهای بلاکچین پیاده میکند. بلاکچین شبکهای است که سوابق را بهجای سرور یک شرکت، میان رایانههای بسیاری نگه میدارد. پیوند وب ۳ با بلاکچین از همینجا میآید: مالکیت وقتی معنا دارد که ثبت آن در دست یک شرکت نباشد. توکن غیرمثلی (NFT) هم در همین هسته جا دارد؛ توکنی که هر نمونهاش یکتاست و مالکیتش روی بلاکچین ثبت میشود.
به روایت مستند اتریوم در Ethereum.org، اصطلاح وب ۳ را گوین وود (Gavin Wood) ابداع کرد. انگیزهٔ او، به گفتهٔ همان منبع، این بود که وب برای کار کردن به اعتماد زیادی نیاز داشت. این مستند چهار ویژگی برای وب ۳ برمیشمارد:
- غیرمتمرکز (decentralized): کنترل در دست یک شرکت مرکزی نباشد.
- بینیاز از مجوز (permissionless): استفاده از سرویس به اجازهٔ کسی وابسته نباشد.
- پرداخت بومی (native payments): پرداخت با رمزارز درون خود شبکه انجام شود.
- بینیاز از اعتماد (trustless): کاربر ناچار نباشد به واسطه اعتماد کند.
وب ۱، وب ۲ و وب ۳ چه فرقی دارند؟
فرق اصلی در نقشی است که کاربر دارد. مستند اتریوم برای توضیح این فرق، تعریف کوتاهی را از نوشتهای در سال ۲۰۲۰ نقل میکند: وب ۱ فقطخواندنی بود، وب ۲ خواندنی و نوشتنی است و وب ۳ خواندن، نوشتن و مالکیت خواهد بود. فعل جملهٔ آخر آینده است؛ یعنی این توصیف یک هدف را نشان میدهد، نه وضعیتی را که کامل شده باشد.
مقایسهٔ نسلهای وب بر پایهٔ تعریف نقلشده در Ethereum.org
| نسل وب | توصیف نقلشده | معنای عملی برای کاربر |
|---|---|---|
| وب ۱ | فقطخواندنی (read-only) | محتوا را میخوانید، ولی در ساختنش سهمی ندارید. |
| وب ۲ | خواندن و نوشتن (read-write) | محتوا میسازید، ولی برای هر پلتفرم حسابی جدا دارید. |
| وب ۳ | خواندن، نوشتن و مالکیت (read-write-own) | هدف این است که هویت دیجیتال را با یک نشانی اتریوم و پروفایل، خودتان کنترل کنید. |
تفاوت ملموستر در هویت است. در وب ۲ برای هر سرویس نام کاربری و رمز عبور تازه میسازید و هر سرویس حساب شما را نزد خودش نگه میدارد. بنا بر مستند اتریوم، وب ۳ این مشکل را با هویتی پاسخ میدهد که میتواند روی یک نشانی اتریوم و پروفایل بنا شود.
قیاس روزمرهٔ این تفاوت، کارت عضویت فروشگاههاست. در وب ۲ هر فروشگاه کارت خودش را صادر میکند و سابقهٔ شما را در دفتر خودش نگه میدارد. در وب ۳ یک کارت در جیب خودتان است که به هر فروشگاه نشانش میدهید. این قیاس فقط دربارهٔ هویت است؛ اینکه یک سرویس وب ۳ چه مقدار از داده را واقعاً به کاربر بسپارد، به طراحی همان سرویس بستگی دارد.
وب ۳ چگونه کار میکند؟
وب ۳ از چند جزء ساخته میشود که پشت سر هم کار میکنند. کیف پول هویت شما را حمل میکند، قرارداد هوشمند قواعد را اجرا میکند و برنامهٔ غیرمتمرکز این قواعد را به شکل سرویسی قابل استفاده درمیآورد. سازمانهای جمعی هم با همین قطعهها ساخته میشوند.
کیف پول و هویت
نقطهٔ ورود به وب ۳ یک کیف پول ارز دیجیتال است. با کیف پول یک نشانی را به کار میبرید. بنا بر مستند اتریوم، همان نشانی و پروفایل میتواند بهجای حساب کاربری، هویت شما در برنامهها باشد. وقتی به برنامهای وصل میشوید، ثبتنام تازهای در کار نیست. کیف پول را متصل میکنید و هر تراکنشی که روی شبکه ثبت شود، باید با تأیید شما در کیف پول امضا شود.
قرارداد هوشمند
قرارداد هوشمند کدی روی بلاکچین است که طبق قواعد تعریفشده در خودش اجرا میشود. برای فهم آن، تشبیهی که خود مستند اتریوم به کار میبرد کمک میکند: دستگاه فروش خودکار. پول کافی میاندازید، دکمهٔ درست را میزنید و همان خوراکی از پیش تعیینشده بیرون میآید. ورودی مشخص به خروجی مشخص میرسد و فروشندهای در کار نیست که وسط کار تصمیم بگیرد. بنا بر همان مستند، کد قرارداد پس از ایجاد قابل تغییر نیست. بنابراین اگر این کد خطا داشته باشد یا کاری غیر از انتظار شما انجام دهد، پس از استقرار اصلاح نمیشود.
برنامهٔ غیرمتمرکز و DAO
برنامهٔ غیرمتمرکز (dapp) برنامهای است که روی شبکهٔ غیرمتمرکز ساخته میشود. منطق اصلیاش در قراردادهای هوشمند است و کاربر از راه کیف پول با آن کار میکند. سازمان خودگردان غیرمتمرکز (DAO) همین منطق را به سطح یک سازمان میبرد. DAO سازمانی با مالکیت جمعی است که برای یک مأموریت مشترک کار میکند و قواعدش، بهجای اساسنامهٔ کاغذی، در قرارداد هوشمند کدگذاری میشود.
وب ۳ برای معاملهگر چه معنایی دارد؟
برای معاملهگر، وب ۳ بیش از هر چیز یعنی جابهجا شدن مسئولیت تأیید از واسطه به خود شما. وقتی رمزارز را در یک صرافی متمرکز با نام کاربری و رمز عبور میخرید، در لایهٔ صرافی کار میکنید و الگوی کار به وب ۲ نزدیک است. وقتی کیف پول را مستقیم به یک برنامهٔ غیرمتمرکز وصل میکنید، در لایهٔ پروتکل هستید و هر تراکنش را خودتان امضا میکنید.
به برنامههای مالی این لایه دیفای میگویند. دیفای بخشی از وب ۳ است، نه مترادف آن؛ وب ۳ هویت، سازمان و مالکیت داراییهای غیرمالی را هم در بر میگیرد. حالا که مرز دو لایه روشن شد، مهمترین لحظهٔ کار معلوم میشود: پنجرهٔ تأیید کیف پول، جایی که تراکنشی را برای قراردادی با همان سازوکار بخش قرارداد هوشمند امضا میکنید.
هشدار
امضای کور در کیف پول
امضای کور (blind signing) یعنی تأیید تراکنشی که با یک قرارداد هوشمند تعامل میکند، بیآنکه بفهمید آن قرارداد چه خواهد کرد. اگر پیش از تأیید ندانید چه چیزی را امضا میکنید، ممکن است بخشی از دارایی کیف پول یا همهٔ آن را از دست بدهید.
پیش از نخستین اتصال کیف پول به هر برنامه، اصول امنیت کیف پول را بشناسید.
یک نمونه واقعی و تاریخدار از وب ۳ کدام است؟
یک نمونهٔ مستند و تاریخدار که به لایهٔ زیرساخت وب ۳ مربوط است، «ادغام» (The Merge) در شبکهٔ اتریوم (ETH) است. بنا بر Ethereum.org، ادغام در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۲ اجرا شد و اتریوم سازوکار توافق خود را از اثبات کار به اثبات سهام تغییر داد. این دو، روشهاییاند که شبکه با آنها دربارهٔ ثبت تراکنشها به توافق میرسد.
ادغام از این نظر نمونهٔ خوبی است که نشان میدهد وب ۳ فقط برنامههای روی سطح نیست. لایهٔ پروتکل، یعنی شبکهای که کیفپولها و برنامههای غیرمتمرکز رویش کار میکنند، هم ممکن است بهطور بنیادی تغییر کند. همان مستند اثر محیطی این تغییر را هم برآورد کرده است: مصرف انرژی شبکه حدود ۹۹٫۹۵٪ کم شد. [S5]
نکته
این عدد را چطور بخوانید
رقم ۹۹٫۹۵٪ برآورد خود Ethereum.org است و مصرف انرژی شبکهٔ اتریوم را پیش و پس از ادغام مقایسه میکند. این عدد فقط دربارهٔ انرژی است و چیزی دربارهٔ قیمت ETH یا بازدهی آن نمیگوید.
برای کسی که وب ۳ را میشناسد، درس این نمونه تفکیک لایههاست: تغییر در پروتکل رخ داد و فهم آن به دانستن سازوکار شبکه نیاز دارد، نه به دنبال کردن نمودار قیمت.
اشتباههای رایج درباره وب ۳ کداماند؟
بیشتر سوءبرداشتها از اینجا میآید که یک برچسب بازاریابی جای یک تعریف را میگیرد. اشتباههای پرتکرار اینها هستند:
- یکی گرفتن وب ۳ با هر رمزارز یا پروژهٔ کریپتو: وب ۳ چشماندازی فراگیر است و رمزارز فقط یکی از ابزارهای آن است. پس برچسب «وب ۳» روی یک توکن چیزی دربارهٔ کارکرد همان توکن ثابت نمیکند.
- کاملاً غیرمتمرکز و بیریسک دانستن آن: غیرمتمرکز بودن و بینیازی از اعتماد ویژگیهای اعلامشدهاند، ولی مستند اتریوم وب ۳ را در زمان نگارش خود عمدتاً وابسته به زیرساخت متمرکزی مثل GitHub، Twitter و Discord (نامها به همان شکل مستند) توصیف میکند. ریسکهای عملی آن را هم بخش محدودیتها و هشدار امضای کور نشان میدهند.
- درهمآمیختن وب ۳ با متاورس: تعریف مستند اتریوم بر مالکیت از راه بلاکچین، رمزارز و NFT بنا شده و جهان مجازی در هستهٔ این تعریف نیامده است.
راه پرهیز از این خطاها ساده است. هر جا برچسب وب ۳ را دیدید، بپرسید کدام جزء آن، یعنی کیف پول، قرارداد هوشمند، برنامهٔ غیرمتمرکز یا سازمان جمعی، واقعاً در کار است و کنترل در دست کیست.
محدودیتها و ریسکهای وب ۳ چیست؟
به گفتهٔ مستند اتریوم، مانع فنی استفاده از وب ۳ در زمان نگارش این مستند بیش از حد بالا بوده است. همان مستند چهار محدودیت را نام میبرد:
- هزینهٔ تراکنش: هر تراکنش روی شبکه کارمزد دارد و این هزینه استفادهٔ روزمره را سختتر میکند.
- تجربهٔ کاربری دشوار: کار با کیف پول، نشانی و تأیید تراکنش برای کاربر تازهوارد ساده نیست.
- نیاز به آموزش: کاربر باید سازوکارهایی را بفهمد که در وب ۲ پشت صحنه پنهان بودند.
- تکیه بر زیرساخت متمرکز: به توصیف همان مستند در زمان نگارشش، بخشی از ابزارهای کار و ارتباط این اکوسیستم در دست شرکتهای متمرکز بوده است.
برنامههای غیرمتمرکز ضعفهای خاص خودشان را هم دارند. بنا بر مستند اتریوم، بهروزرسانیشان دشوار است، سربار عملکردی زیادی دارند و مقیاسپذیریشان سخت است. ازدحام شبکه هم در همین فهرست ضعفها آمده است. در کنار اینها تجربهٔ کاربریشان از نمونههای متمرکز دشوارتر است.
جایگاه حقوقی DAO هم مسئلهٔ جداگانهای است. صفحهٔ DAO در Ethereum.org، به توصیف زمان نگارش خودش، وایومینگ، ورمونت و جزایر ویرجین را حوزههای قضاییای نام میبرد که به شکلی قانون مخصوص DAO دارند. این نامها را نمونهای واقعی بخوانید، نه فهرستی کامل؛ اگر در یک سازمان خودگردان غیرمتمرکز مشارکت میکنید، حقوق و مسئولیت اعضا را در حوزهٔ قضایی خودتان جداگانه بررسی کنید.
این محدودیتها وب ۳ را بیمعنا نمیکنند، ولی فاصلهٔ چشمانداز و اجرا را نشان میدهند. تصمیم دربارهٔ استفاده از هر برنامهٔ وب ۳ را با دانستن همین فاصله بگیرید.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
وب ۳ به زبان ساده چیست؟
کیف پول وب ۳ چیست؟
ارز دیجیتال وب ۳ چیست؟
آیا وب ۳ امن است؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.