تریدپدیادانشنامهٔ تریدآکا

دیفای چیست؟ راهنمای امور مالی غیرمتمرکز

اشتراک‌گذاری:

دستگاه فروش خودکار را در نظر بگیرید: پول را می‌اندازید، دکمه را می‌زنید و دستگاه بی‌حضور فروشنده همان کاری را می‌کند که برایش برنامه‌ریزی شده است. دیفای همین منطق را به وام‌گیری، پس‌انداز و مبادلهٔ توکن می‌برد. این راهنما سازوکار، دسته‌ها، ریسک‌ها و حدود شاخص TVL را از پایه باز می‌کند.

مسیر خواندن

این مقاله برای معامله‌گری است که می‌خواهد دیفای را از پایه بشناسد. بعد از آن می‌تواند به قرارداد هوشمند، کیف پول و امنیت کیف پول سر بزند.

در یک نگاه

  • دیفای نظام مالی باز و جهانی روی اتریوم است.
  • قراردادهای هوشمند، نه یک شرکت، منطق خدمات را اجرا می‌کنند.
  • دسته‌ها: استیبل‌کوین، وام‌گیری، مبادلهٔ توکن، بیمه و معاملات پیشرفته.
  • ریسک‌ها: باگ قرارداد، اوراکل خراب و ترکیب‌پذیری.
  • شاخص TVL ممکن است یک دارایی را چند بار بشمارد.

دیفای چیست و با مالی سنتی و صرافی متمرکز چه فرقی دارد؟

دیفای (DeFi)، یعنی امور مالی غیرمتمرکز، نظام مالی باز و جهانی روی بلاک‌چین‌های عمومی، از جمله اتریوم، است که وام‌گیری، پس‌انداز و معامله را بدون شرکت واسط عرضه می‌کند. این خدمات را قراردادهای هوشمند اجرا می‌کنند؛ یعنی کدی که پس از استقرار در یک نشانی دقیقاً طبق برنامه کار می‌کند. هر کس با اینترنت می‌تواند از آن استفاده کند. هستهٔ این تعریف از Ethereum.org می‌آید. آن مرجع دیفای را «نظام مالی باز و جهانی ساخته‌شده برای عصر اینترنت» می‌داند و دسترسی به آن را برای هر کسی ممکن می‌شمارد که به اینترنت وصل است و می‌تواند از اتریوم استفاده کند. پس دیفای یک شرکت یا یک اپلیکیشن واحد نیست؛ مجموعه‌ای از خدمات است که روی یک شبکهٔ عمومی کنار هم ساخته شده‌اند. همان مرجع سه ویژگی ساختاری برای دیفای برمی‌شمارد. اول، دیفای جایگزینی جهانی و باز برای نظام مالی فعلی است. دوم، محصولاتی برای وام‌گیری، پس‌انداز، سرمایه‌گذاری و معامله عرضه می‌کند. سوم، بر فناوری متن‌باز بنا شده که هر کس می‌تواند روی آن برنامه بنویسد. ویژگی سوم کمتر به چشم می‌آید، ولی پیامدش بزرگ است: هر توسعه‌دهنده‌ای می‌تواند محصول تازه را روی قطعات موجود بسازد و زنجیرهٔ وابستگی میان محصولات بلندتر می‌شود. فرق اصلی با مالی سنتی در این است که چه کسی قاعده را اجرا می‌کند. در بانک یا کارگزاری، نهادی حساب را باز می‌کند، تراکنش را تأیید می‌کند و در صورت خطا آن را بررسی می‌کند. در دیفای همین نقش را کدی بر عهده دارد که روی شبکه مستقر شده است. اگر با زیربنای این دارایی‌ها آشنا نیستید، صفحهٔ ارز دیجیتال نقطهٔ شروع مناسبی است.

تفاوت دیفای با صرافی متمرکز

صرافی متمرکز را یک شرکت اداره می‌کند؛ ثبت‌نام، قواعد معامله و دسترسی کاربران را همان شرکت تعیین می‌کند. اما اپلیکیشن غیرمتمرکز (dapp)، به گفتهٔ مستندات اتریوم، روی شبکه‌ای غیرمتمرکز ساخته می‌شود و آن را منطق قرارداد کنترل می‌کند، نه یک شرکت. صرافی غیرمتمرکز یکی از همین اپلیکیشن‌هاست که مبادلهٔ توکن میان همتایان شبکه را ممکن می‌کند. این صرافی در سطح قرارداد برای همه و بدون محدودیت جغرافیایی باز است، هرچند رابط کاربری یا ناشر یک توکن ممکن است دسترسی را محدود کند. این آزادی بهایی دارد. اعتماد از شرکت به کد منتقل می‌شود و ریسک‌های همین کد در بخش ریسک‌ها مرور شده‌اند. به زبان ساده، در یکی به شرکت اعتماد می‌کنید و در دیگری به کد و به کسانی که آن را خوانده‌اند.

فهرست مطالب: این راهنما را از کجا شروع کنیم؟

هر بخش این راهنما خودبسنده است و می‌توانید مستقیم سراغ پرسش خودتان بروید. ترتیب بخش‌ها از سازوکار شروع می‌شود و به ریسک و نمونهٔ تاریخی می‌رسد:

  • سازوکار: زنجیرهٔ کیف پول، اپلیکیشن، قرارداد هوشمند، استخر نقدینگی و اوراکل را نشان می‌دهد.
  • استاندارد توکن: توضیح می‌دهد توکن چگونه با دو مرحلهٔ مجوز و برداشت به قرارداد سپرده می‌شود.
  • ترکیب‌پذیری: نشان می‌دهد چرا قطعات دیفای مثل لگو روی هم سوار می‌شوند.
  • دسته‌ها: کارکرد هر دستهٔ اصلی را در یک جدول کنار هم می‌گذارد.
  • استیبل‌کوین: انواع آن و جایگاهشان در دیفای را شرح می‌دهد.
  • صرافی غیرمتمرکز: مبادله با فرمول ⁦x·y=k⁩ را با یک مثال عددی باز می‌کند.
  • وام‌گیری و فلش‌لون: مرز وام عادی و وام یک‌تراکنشی را روشن می‌کند.
  • اوراکل: می‌گوید چرا دادهٔ بیرونی نقطهٔ حساس قرارداد است.
  • ریسک‌ها: ریسک‌های فنی و اقتصادی را یک‌جا مرور می‌کند.
  • ارزش کل قفل‌شده: می‌گوید این شاخص چه می‌شمارد و کجا یک دارایی را دوباره می‌شمارد.
  • The DAO: یک شکست تاریخ‌دار و درس آن را بررسی می‌کند.
  • گام بعد: نقشهٔ مفهوم‌های مرتبط و صفحه‌های تکمیلی را می‌دهد.

دیفای چگونه کار می‌کند؟

دیفای از چند لایه ساخته شده که هر درخواست شما به ترتیب از آن‌ها می‌گذرد. نقطهٔ شروع کیف پول ارز دیجیتال است: کیف پول کلیدهای شما را نگه می‌دارد و هر تراکنش را با امضای شما به شبکه می‌فرستد. لایهٔ بعد اپلیکیشن غیرمتمرکز است، یعنی رابطی که دکمه‌ها و فرم‌هایش را می‌بینید. پشت این رابط قرارداد هوشمند قرار دارد. قرارداد هوشمند کدی است که روی بلاک‌چین اتریوم زندگی می‌کند و دقیقاً طبق برنامه اجرا می‌شود؛ کدی که در یک نشانی مستقر شد، در همان نشانی ثابت می‌ماند. اپلیکیشن فقط درخواست شما را به این کد می‌رساند و تصمیم نهایی را منطق قرارداد می‌گیرد. در صرافی‌های غیرمتمرکزی که از طراحی بازارساز خودکار پیروی می‌کنند، قرارداد هوشمند به استخر نقدینگی وصل است؛ مجموعه‌ای از وجوه که در قرارداد قفل شده و برای تسهیل معامله به‌کار می‌رود. کسی که دارایی به استخر می‌سپارد، توکن نقدینگی دریافت می‌کند که سهم او از همان وجوه را نشان می‌دهد. لایهٔ آخر اوراکل است که دادهٔ بیرونی را، مثل قیمت، به زنجیره می‌آورد؛ جزئیات و خطرش بخش جداگانه‌ای دارد. در تمام این مسیر، هر تراکنش و هر اجرای قرارداد کارمزدی دارد که به آن گس می‌گویند؛ گس هزینه‌ای است که برای تراکنش‌ها و قراردادهای هوشمند روی بلاک‌چینی مثل اتریوم پرداخت می‌شود.

لایه‌های دیفای از کیف پول تا استخر نقدینگی، با اوراکل به‌عنوان ورودی دادهٔ بیرونی و گس به‌عنوان هزینهٔ هر تراکنش

لایه‌های دیفای: کیف پول، اپلیکیشن غیرمتمرکز، قرارداد هوشمند، استخر نقدینگی و اوراکل کیف پول نگه‌داری کلید؛ امضای هر تراکنش اپلیکیشن غیرمتمرکز رابطی که درخواست را به کد می‌رساند قرارداد هوشمند اجرای دقیق؛ تغییرناپذیر پس از استقرار استخر نقدینگی وجوه قفل‌شده؛ سهم با توکن نقدینگی کارمزد گس هزینهٔ هر تراکنش و اجرا اوراکل دادهٔ بیرون از زنجیره دادهٔ بد یعنی اجرای بد باگ قرارداد یا خطای اوراکل به لایه‌های وابسته می‌رسد

یک پیامد این ساختار را از همین ابتدا در نظر داشته باشید. چون قرارداد دقیقاً طبق برنامه اجرا می‌شود و شرکتی پشت آن نیست، نتیجهٔ تراکنشی که اجرا شد به خواست یک طرف برنمی‌گردد. همین ویژگی است که دیفای را بی‌واسطه می‌کند و همین ویژگی است که خطا را پرهزینه می‌سازد.

توکن‌ها چطور به قراردادهای دیفای سپرده می‌شوند؟

توکن‌های هم‌ارز (Fungible) اتریومی، یعنی توکن‌هایی که هر واحدشان با واحد دیگر یکسان است، برای کار با قراردادها به زبان مشترکی نیاز دارند. این زبان استاندارد ERC-20 است. به تعریف سند EIP-20، این استاندارد رابطی یکسان برای توکن‌ها درون قراردادهای هوشمند است: توابعی برای انتقال توکن و توابعی برای تأیید اینکه شخص ثالثی از طرف دارنده توکن خرج کند. این سند در ۱۹ نوامبر ۲۰۱۵ ایجاد شد و در فهرست پیشنهادهای بهبود اتریوم وضعیت Final دارد، یعنی متن آن نهایی شده است. اگر مرز توکن و کوین برایتان روشن نیست، تفاوت کوین و توکن را ببینید. سپردن توکن به قرارداد یک حرکت تک‌مرحله‌ای نیست. به گفتهٔ مستندات ERC-20 اتریوم، برای این کار الگوی دو مرحله‌ای approve و transferFrom به‌کار می‌رود. در مرحلهٔ اول، شما با approve به یک قرارداد مشخص اجازه می‌دهید تا سقف معینی از توکنتان را خرج کند. در مرحلهٔ دوم، خود قرارداد با transferFrom توکن را از نشانی شما برمی‌دارد. این الگو شبیه مجوز برداشت مستقیم برای پرداخت قبض است: اول به شرکت اجازهٔ برداشت می‌دهید، بعد شرکت خودش مبلغ را برمی‌دارد. فرق مهم این است که سقف مجوزی که در approve می‌دهید همان چیزی است که قرارداد می‌تواند بردارد. پس پیش از تأیید، نام قرارداد و سقف مجوز را در کیف پول بخوانید.

ترکیب‌پذیری چیست و چرا دیفای را شبیه قطعات لگو می‌کند؟

فرض کنید توسعه‌دهنده‌ای بخواهد سرویسی بسازد که توکنی را از یک صرافی غیرمتمرکز بگیرد و همان را در یک پروتکل وام‌گیری بسپارد. لازم نیست هر دو بخش را از صفر بنویسد؛ می‌تواند قراردادهای موجود را فراخوانی کند و فقط منطق اتصال آن‌ها را بنویسد. به این ویژگی ترکیب‌پذیری (Composability) می‌گویند: ترکیب اجزای متمایز برای ساختن سیستم یا خروجی تازه. مستندات اتریوم قراردادهای هوشمند را به قطعات لگو تشبیه می‌کند؛ هر قطعه کار مشخصی دارد و قطعه‌ها روی هم سوار می‌شوند. دلیل این اتصال‌پذیری همان ویژگی‌هایی است که پیش‌تر آمد. قراردادها روی یک شبکهٔ عمومی مستقرند، بر فناوری متن‌باز بنا شده‌اند و از استانداردهای مشترکی مثل ERC-20 پیروی می‌کنند. در نتیجه هر قرارداد می‌تواند قرارداد دیگر را بشناسد و صدا بزند، بی‌آنکه از سازندهٔ آن اجازه بگیرد. فلش‌لون، که در بخش وام‌گیری می‌آید، یکی از فنی‌ترین شکل‌های همین ترکیب است. قیاس لگو روی دیگری هم دارد. وقتی قطعه‌ها روی هم سوارند، ترک در قطعهٔ پایینی به قطعه‌های بالایی هم می‌رسد. محصولی که روی چند قرارداد دیگر ساخته شده، علاوه بر خطاهای احتمالی خودش، ریسک همهٔ آن قراردادها را هم با خود حمل می‌کند. کاربری که فقط با رابط نهایی سروکار دارد، معمولاً این زنجیره را نمی‌بیند؛ برای همین فهم ترکیب‌پذیری پیش‌شرط فهم ریسک در دیفای است.

دسته‌های اصلی دیفای کدام‌اند؟

دسته‌های اصلی دیفای، طبق صفحهٔ دیفای در Ethereum.org، از ارسال پول و استیبل‌کوین تا وام‌گیری، مبادلهٔ توکن، بیمه و تجمیع‌گرها را در بر می‌گیرند. این فهرست در واقع عنوان بخش‌های همان صفحه است و تقسیم‌بندی بسته یا رسمی نیست؛ یک محصول ممکن است هم‌زمان در چند دسته قرار بگیرد. برای خواندن جدول، دسته‌ها را در چند گروه ببینید. گروهی کارکرد پولی پایه دارند، مثل ارسال پول، استیبل‌کوین و پس‌انداز. گروهی ابزار اعتباری‌اند، یعنی وام‌گیری و فلش‌لون. گروهی به بازار مربوط‌اند، مثل مبادلهٔ توکن، معاملات پیشرفته و رشد سبد. بقیه خدمات پشتیبان‌اند، مثل تأمین مالی ایده‌ها، بیمه و تجمیع‌گرها. ستون سوم بخشی از این راهنما را نشان می‌دهد که بیشترین ربط را به هر دسته دارد. برای پس‌انداز، معاملات پیشرفته و بیمه، آن بخش فقط ریسک‌های مشترک را مرور می‌کند، نه سازوکار خود دسته را.

دسته‌های دیفای بر پایهٔ عنوان بخش‌های صفحهٔ دیفای در Ethereum.org

دستهکارکردبخش مرتبط
ارسال پولجابه‌جایی سریع پول میان کاربران در سراسر جهانسازوکار دیفای
استیبل‌کویندسترسی به توکنی که برای ارزش ثابت طراحی شده استاستیبل‌کوین
وام‌گیریگرفتن وام از قرارداد هوشمند به‌جای نهاد واسطوام‌گیری و فلش‌لون
فلش‌لونوام بی‌وثیقه که در همان تراکنش بازپرداخت می‌شودوام‌گیری و فلش‌لون
پس‌اندازنگه‌داشتن رمزارز در پروتکل‌های پس‌اندازریسک‌ها
مبادلهٔ توکنتبدیل توکن‌ها به یکدیگر در صرافی غیرمتمرکزصرافی غیرمتمرکز
معاملات پیشرفتهابزارهای فراتر از مبادلهٔ ساده، از جمله قراردادهای مشتقهریسک‌ها
رشد سبدبه‌کارگیری دارایی‌های سبد در پروتکل‌های مختلفترکیب‌پذیری
تأمین مالی ایده‌هاجمع‌آوری سرمایه برای پروژه از راه قراردادنمونهٔ The DAO
بیمهخرید پوشش در برابر برخی زیان‌هاریسک‌ها
تجمیع‌گر و مدیر سبددیدن و مدیریت دارایی‌های پراکنده در یک رابطترکیب‌پذیری

همهٔ این دسته‌ها روی همان چند جزء مشترک می‌نشینند: کیف پول، قرارداد هوشمند، استاندارد توکن و گاهی اوراکل. به همین دلیل ریسک‌های فنی‌شان هم شبیه یکدیگرند و تفاوت اصلی در منطق اقتصادی هر قرارداد است.

استیبل‌کوین در دیفای چه نقشی دارد؟

قیمت ETH نوسان دارد و اگر بخواهید وامی را بازپرداخت کنید یا ارزش سبدی را حساب کنید، به واحدی باثبات نیاز دارید. استیبل‌کوین همین واحد است. به تعریف Ethereum.org، استیبل‌کوین توکنی اتریومی است که طراحی شده حتی وقتی قیمت ETH تغییر می‌کند، ارزش ثابتی نگه دارد. برای همین در دیفای نقش پول محاسبه را بازی می‌کند و در استخرها و وام‌ها کنار دارایی‌های پرنوسان قرار می‌گیرد. مرجع اتریوم انواع استیبل‌کوین را بر اساس چیزی که پشت ارزش توکن ایستاده از هم جدا می‌کند:

  • پشتوانهٔ فیات: ارزش توکن به ذخیره‌ای از پول رسمی، مثل دلار، گره خورده است.
  • پشتوانهٔ کریپتو: وثیقه از جنس رمزارز است و چون آن وثیقه نوسان دارد، بیش از ارزش توکن صادرشده وثیقه گذاشته می‌شود.
  • فلزات گران‌بها: ارزش توکن به فلزی مثل طلا وصل شده است.
  • الگوریتمی: پشتوانهٔ هیچ دارایی دیگری را ندارد و ثبات را با سازوکار نرم‌افزاری دنبال می‌کند.

نکتهٔ کلیدی در واژهٔ «طراحی شده» است. ارزش ثابت هدف طراحی است، نه ضمانت. ثبات هر نوع به همان پشتوانه یا سازوکاری بستگی دارد که پشت آن است. در نوع پشتوانه‌دار، کیفیت و دسترس‌پذیری ذخیره مهم است. در نوع الگوریتمی، که دارایی پشتوانه ندارد، همه‌چیز به منطق کد برمی‌گردد. پس وقتی استیبل‌کوینی را در دیفای به‌کار می‌برید، ریسک خود توکن را هم کنار ریسک قراردادی که در آن سپرده‌اید بگذارید.

صرافی غیرمتمرکز چگونه مبادله را انجام می‌دهد؟

در صرافی متمرکز، قیمت از برخورد پیشنهادهای خرید و فروش در دفتر سفارش شکل می‌گیرد. صرافی غیرمتمرکز (DEX) مبادله را به قرارداد هوشمند می‌سپارد و طرف مقابل شما، همان‌طور که در بخش اول آمد، شرکت نیست. یکی از طراحی‌های رایج این صرافی‌ها بازارساز خودکار (Automated Market Maker) است. بازارساز خودکار به‌جای تطبیق سفارش خریدار و فروشنده، قیمت را از نسبت ذخیره‌های یک استخر نقدینگی حساب می‌کند. در این طراحی، تأمین‌کنندگان نقدینگی جفتی از توکن‌ها را به استخر می‌سپارند و توکن نقدینگی می‌گیرند. معامله‌گر یکی از دو توکن را به استخر می‌دهد و دیگری را برمی‌دارد. هرچه ذخیره‌های استخر نسبت به اندازهٔ معامله بزرگ‌تر باشد، نقدینگی بیشتر است و قیمت با هر معامله کمتر جابه‌جا می‌شود.

مثال محاسبه‌ای: استخر ثابت‌حاصل‌ضرب

فرض کنید استخری ۵ توکن A و ۲۰ توکن B دارد. قاعدهٔ استخر ثابت‌حاصل‌ضرب این است که حاصل‌ضرب دو ذخیره، یعنی ⁦x·y=k⁩، با مبادله کم نشود. در این استخر k برابر ۵ ضرب در ۲۰، یعنی ۱۰۰ است. نسبت دو ذخیره قیمت ضمنی را می‌دهد: هر توکن A معادل ۲۰ تقسیم بر ۵، یعنی ۴ توکن B است. حالا معامله‌گری توکن A به استخر می‌آورد و توکن B می‌خواهد. با بالا رفتن ذخیرهٔ A، ذخیرهٔ B باید آن‌قدر پایین بیاید که حاصل‌ضرب باز ۱۰۰ بماند. بدون احتساب کارمزد، اگر ذخیرهٔ A دو برابر شود، ذخیرهٔ B باید نصف شود. به همین دلیل هر واحد اضافی A مقدار کمتری B آزاد می‌کند و قیمت با اندازهٔ معامله تغییر می‌کند. در برخی طراحی‌های این نوع استخر، کارمزد سهمی از مقدار ورودی است که پیش از محاسبهٔ حاصل‌ضرب کم می‌شود. این کارمزد در استخر می‌ماند، پس k پس از هر مبادله اندکی بزرگ‌تر می‌شود و سهم تأمین‌کنندگان از همین افزایش می‌آید.

نکته

اندازهٔ استخر اثر معامله را تعیین می‌کند

در فرمول ⁦x·y=k⁩، اثر یک معامله به نسبت اندازهٔ آن با ذخیره‌های استخر بستگی دارد. معامله‌ای که در استخر بزرگ اثر ناچیزی دارد، در استخر کوچک نسبت ذخیره‌ها و در نتیجه قیمت را بیشتر جابه‌جا می‌کند. پیش از مبادله، قیمتی را که رابط برای کل معامله نشان می‌دهد با قیمت ضمنی پیش از معامله مقایسه کنید.

وام‌گیری و فلش‌لون در دیفای چگونه است؟

وام‌گیری و پس‌انداز در فهرست Ethereum.org دو دستهٔ جدا از دیفای‌اند: در یکی از قرارداد هوشمند وام می‌گیرید و در دیگری دارایی را برای پس‌انداز در پروتکل می‌گذارید. در هر دو، طرف حساب شما کد است، نه کارمند بانک. در وام با وثیقه، وام‌گیرنده دارایی‌ای را در قرارداد وثیقه می‌گذارد و در برابر آن دارایی دیگری قرض می‌گیرد. برای نمونه، در زنجیره‌ای که بخش ارزش کل قفل‌شده شرح می‌دهد، stETH در Aave همین نقش وثیقه را برای قرض USDC دارد. اینکه وثیقه در چه شرایطی فروخته می‌شود، یعنی لیکویید شدن، موضوع صفحهٔ لیکویید شدن در کریپتو است. فلش‌لون (Flash loan) منطق دیگری دارد. فلش‌لون وامی بدون وثیقه است که باید در همان تراکنش بازپرداخت شود. یعنی گرفتن وام و پس دادن آن یک بستهٔ واحدند و یکی بدون دیگری به نتیجه نمی‌رسد. در زندگی روزمره، این شبیه آن است که مغازه‌داری پول را به شرطی قرض بدهد که پیش از بیرون رفتن از مغازه برگردد؛ اگر برنگردد، قرض دادن هم اصلاً ثبت نمی‌شود. کاربرد فلش‌لون از ترکیب‌پذیری می‌آید. در فاصلهٔ گرفتن و پس دادن وام، همان تراکنش می‌تواند چند قرارداد دیگر را فراخوانی کند و آن‌ها را پشت سر هم اجرا کند. مستندات اتریوم فلش‌لون را بسیار فنی می‌داند؛ استفاده از آن معمولاً با نوشتن کد قرارداد همراه است و ابزاری برای کاربر عادی رابط‌های دیفای نیست.

اوراکل چیست و داده بد چه خطری دارد؟

اوراکل (Oracle) پلی است که دادهٔ بیرون از زنجیره را به قرارداد هوشمند می‌رساند. این پل لازم است، چون قرارداد هوشمند اتریوم به‌طور پیش‌فرض به داده‌ای که بیرون از بلاک‌چین قرار دارد دسترسی ندارد. قیمت یک دارایی، نتیجهٔ یک رویداد یا هر عدد دیگری که در شبکه ثبت نشده، فقط از راه اوراکل به قرارداد می‌رسد. قرارداد هوشمند را مثل حسابدار دقیقی تصور کنید که پشت دیواری بسته نشسته است و هر عددی را که از دریچه به او بدهند، بی‌چون‌وچرا در حساب می‌گذارد. اوراکل همان دریچه است. دقت حسابدار هر قدر هم بالا باشد، اگر عدد نادرست از دریچه بیاید، حساب نادرست می‌شود. خطر از همین‌جا می‌آید. به گفتهٔ مستندات اوراکل در Ethereum.org، اگر اوراکل خراب یا هک شود، قرارداد بر پایهٔ دادهٔ بد اجرا می‌شود. فرض کنید قراردادی برای محاسبهٔ ارزش وثیقه به قیمت یک توکن نیاز دارد؛ اگر اوراکل قیمت نادرستی بفرستد، قرارداد با همان قیمت حساب می‌کند و نتیجه را اجرا می‌کند. پس امنیت یک پروتکل فقط به کد خودش بسته نیست؛ به منبع داده‌ای هم که به آن تکیه می‌کند بسته است.

ریسک‌های دیفای چیست؟

ریسک‌های دیفای در دو لایه می‌نشینند: لایهٔ فنی، یعنی خود کد و داده‌ای که به آن می‌رسد؛ و لایهٔ اقتصادی، یعنی رفتار دارایی‌ها در استخر و وام. هر ریسک را بهتر است کنار سازوکارش ببینید:

  • باگ و بهره‌برداری مخرب: به تصریح Ethereum.org، محصولات اتریومی هم مثل هر نرم‌افزار دیگری ممکن است باگ داشته باشند. کاربر هم ناچار است به اعضای فنی جامعه، که کد را می‌خوانند، اعتماد کند.
  • تغییرناپذیری: کد مستقرشده در یک نشانی همان‌طور که نوشته شده اجرا می‌شود، پس باگی که در آن هست هم با آن می‌ماند. این قاعده دربارهٔ همان کد است، نه لزوماً کل پروتکل؛ برخی پروتکل‌ها ممکن است سازوکار ارتقا یا کلید مدیر داشته باشند که خودش ریسک جداگانه‌ای است.
  • اوراکل: دادهٔ خراب یا دست‌کاری‌شده به اجرای نادرست قرارداد می‌انجامد.
  • زنجیرهٔ وابستگی: وقتی یک دارایی از پروتکلی به پروتکل دیگر سپرده می‌شود، شکست یکی می‌تواند به بقیه سرایت کند.
  • هزینهٔ تراکنش: هر تعامل با قرارداد گس می‌خواهد و این هزینه بخشی از حساب هر کار در دیفای است.
  • نقدشوندگی: در استخری که ذخیره‌هایش نسبت به اندازهٔ معامله کوچک است، تبدیل دارایی قیمت را بیشتر جابه‌جا می‌کند. خروج از یک موقعیت بزرگ هم ممکن است با قیمتی بدتر از قیمت ضمنی انجام شود.
  • ریسک‌های اقتصادی: ایمپرمننت لاس برای تأمین‌کنندگان نقدینگی و لیکویید شدن وثیقه برای وام‌گیرندگان؛ سازوکار هر کدام به طراحی همان پروتکل بستگی دارد.

سازوکار هزینهٔ تراکنش و عوامل مؤثر بر آن در کارمزد گس آمده است. جدا از ریسک کد، دام‌های انسانی مثل پروژه‌های جعلی و رابط‌های تقلبی هم وجود دارند که الگوهایشان در کلاهبرداری‌های رایج کریپتو مرور شده است.

هشدار

تراکنش اجراشده برنمی‌گردد

در دیفای نهادی نیست که تراکنش اشتباه، مجوز بی‌احتیاط یا سپرده در قرارداد معیوب را برگرداند. اگر قراردادی که به آن دارایی سپرده‌اید باگ داشته باشد یا اوراکلش دادهٔ بد بفرستد، ممکن است بخشی از سرمایه یا همهٔ آن را از دست بدهید. اندازهٔ هر سپرده را طوری انتخاب کنید که از دست رفتنش برنامهٔ مالی شما را به هم نریزد.

برای اینکه اندازهٔ هر موقعیت را بر پایهٔ ریسک بچینید، مدیریت ریسک در ترید چارچوب عملی آن را می‌دهد.

ارزش کل قفل‌شده (TVL) چیست و چرا باید با احتیاط خوانده شود؟

ارزش کل قفل‌شده (Total Value Locked) جمع ارزش دارایی‌هایی است که در قراردادهای یک پروتکل، یا در کل دیفای، سپرده شده‌اند. این عدد برای مقایسهٔ اندازهٔ پروتکل‌ها به‌کار می‌رود، ولی معنایش به قاعدهٔ شمارش بستگی دارد. دو قاعده در روش‌شناسی منتشرشدهٔ DeFiLlama صریح آمده است: توکن‌هایی که در گردش نیستند یا هنوز منتشر نشده‌اند شمرده نمی‌شوند، و درون یک پروتکل شمارش مضاعف انجام نمی‌شود. مثلاً توکن رسیدی که در بخش دیگری از همان پروتکل دوباره سپرده شود، دو بار حساب نمی‌شود. اما در همان صفحهٔ روش‌شناسی قاعده‌ای دربارهٔ شمارش مضاعف میان پروتکل‌های مختلف نیامده است. پیش‌چاپی دانشگاهی در arXiv این مسئله را با یک زنجیره نشان می‌دهد. کاربری ETH را در Lido می‌سپارد و stETH می‌گیرد، stETH را در Aave وثیقه می‌گذارد، در برابر آن USDC قرض می‌گیرد و USDC را در یک استخر Curve می‌سپارد. همان ETH اولیه هم‌زمان در TVL هر سه پروتکل شمرده می‌شود. نویسندگان همان پیش‌چاپ (Luo، Feng، Xu و Tasca) شاخص جایگزینی به نام TVR پیشنهاد کرده‌اند که این تکرار را کنار بگذارد. بر پایهٔ برآورد مدل آن‌ها، شکاف TVL و TVR در ۲ دسامبر ۲۰۲۱، روزی که خود نویسندگان آن را اوج دیفای توصیف می‌کنند، به ۱۳۹٫۸۷ میلیارد دلار رسید و TVL حدود ۲ برابر TVR بود. [S10]

مهم

این عدد برآورد یک پیش‌چاپ است

پیش‌چاپ مقاله‌ای است که پیش از داوری علمی منتشر شده است. عدد شکاف حاصل مدل همان نویسندگان است، نه آمار رسمی؛ آن را نشانهٔ بزرگی مسئله بخوانید، نه اندازهٔ دقیق آن.

وقتی با عدد TVL روبه‌رو می‌شوید، این پرسش‌ها به خواندن درستش کمک می‌کنند:

  • این عدد را کدام داشبورد و با کدام روش‌شناسی حساب کرده است؟
  • آیا بخشی از دارایی‌های پروتکل، توکن رسید پروتکل دیگری است؟
  • تغییر عدد از ورود سپردهٔ تازه آمده یا از تغییر قیمت دارایی‌هایی که از قبل سپرده شده بودند؟

حمله ژوئن ۲۰۱۶ به The DAO چه درسی دارد؟

The DAO پروژه‌ای روی اتریوم بود که سرمایه‌اش را با فروش توکن جمع کرده بود. در ژوئن ۲۰۱۶، مهاجمی از باگی در قرارداد آن بهره برد و مقداری را بیرون کشید که معمولاً حدود ۳٫۶ میلیون ETH گزارش می‌شود. باگ از نوع فراخوانی بازگشتی (Reentrancy) بود. در این نوع خطا، قرارداد پیش از آنکه موجودی فراخواننده را به‌روز کند پول را می‌فرستد و فراخواننده می‌تواند در همان فاصله دوباره درخواست برداشت بدهد. مثل خودپردازی است که پول را پیش از کم کردن از موجودی حساب بیرون بدهد و اجازه دهد پیش از ثبت برداشت اول، دوباره کارت بکشید. پاسخ جامعهٔ اتریوم یک هارد فورک مناقشه‌برانگیز برای جبران اثر حمله بود. بخشی از جامعه این تغییر را نپذیرفت و زنجیرهٔ اصلاح‌نشده را ادامه داد؛ همان زنجیره‌ای که Ethereum Classic نام گرفت. درس این ماجرا به رابطهٔ کد و قاعده برمی‌گردد. قرارداد همان کاری را کرد که کدش اجازه می‌داد، حتی وقتی آن کار خواست سازندگانش نبود. پاسخ نهایی به‌جای ویرایش قرارداد، تغییر خود زنجیره بود؛ تغییری که جامعه را دو پاره کرد. برای کاربر دیفای، معنای عملی این است که اجرای خودکار کد دو لبه دارد: از دخالت واسط محافظت می‌کند و در همان حال جلوی اصلاح سریع خطا را می‌گیرد. حسابرسی کد و سابقهٔ یک پروتکل از همین رو اهمیت دارند: پس از استقرار، اصلاح خطا دشوار و پرهزینه است.

بعد از این راهنما کدام مفهوم را دنبال کنیم؟

دیفای روی چند مفهوم پایه سوار است و فهم هر کدام خواندن بخش‌های بالا را آسان‌تر می‌کند. نقشهٔ زیر رابطهٔ این مفهوم‌ها را نشان می‌دهد: خود دیفای در مرکز است و زیربنای فنی، کاربردها و ریسک‌ها در اطراف آن.

نقشهٔ مفهومی دیفای: زیربنای فنی، کاربردها و ریسک‌هایی که به آن وصل‌اند

نقشهٔ مفهومی دیفای: زیربنای فنی، کاربردها و ریسک‌ها دیفای اتریوم و اجماع قرارداد هوشمند کیف پول و کلیدها استیبل‌کوین گس و لایهٔ دوم صرافی غیرمتمرکز ریسک و کلاهبرداری وام و لیکویید شدن زیربنا کاربرد ریسک

اگر از زیربنا شروع می‌کنید، سازوکار تأیید تراکنش‌ها را در اجماع در بلاک‌چین و اثبات سهام ببینید. هزینه و ظرفیت شبکهٔ اصلی انگیزهٔ ساخت شبکه‌های لایهٔ دوم است و مقایسهٔ آن‌ها با شبکهٔ اصلی، هزینهٔ عملی کار با دیفای را روشن‌تر می‌کند. در امنیت، ترتیب منطقی از کلید خصوصی و سید فریز شروع می‌شود و به امنیت کیف پول می‌رسد. کسی که با کیف پولی نرم‌افزاری مثل متامسک به اپلیکیشن‌های غیرمتمرکز وصل می‌شود، مقایسهٔ کیف پول گرم و سرد و نقش کیف پول سخت‌افزاری را هم لازم دارد. اگر از سمت بازار آمده‌اید، معامله ارز دیجیتال و آلت‌کوین زمینهٔ دارایی‌هایی را می‌دهند که در دیفای جابه‌جا می‌شوند. اهرم در معامله هم پیش‌زمینهٔ خوبی برای فهم وام‌گیری با وثیقه است. این راهنما سازوکار و ریسک را توضیح می‌دهد، نه اینکه کدام پروتکل را به‌کار ببرید. انتخاب پروتکل و اندازهٔ سپرده تصمیمی است که به دانش فنی و ریسک‌پذیری خود شما بستگی دارد.

یک تذکر لازم

هرچه اینجا می‌خوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.

پرسش‌های پرتکرار

آیا دیفای امن است؟
هیچ پروتکل دیفای از خطا مصون نیست. خطر از چند منبع می‌آید، از جمله باگ در کد قرارداد، دشواری اصلاح کد پس از استقرار، وابستگی به اوراکل، زنجیرهٔ وابستگی میان پروتکل‌ها و ریسک‌های اقتصادی مثل ایمپرمننت لاس. اگر اوراکل دادهٔ نادرست بدهد، قرارداد بر پایهٔ همان داده عمل می‌کند. چون تراکنش اجراشده را نهادی برنمی‌گرداند، امنیت عملی به کیفیت کد پروتکل، دقت شما در امضای تراکنش و اندازهٔ سپرده‌تان بستگی دارد.
مزایا و معایب دیفای چیست؟
مزیت اصلی دیفای دسترسی باز است: به تعریف Ethereum.org، هر کسی که به اینترنت وصل است و می‌تواند از اتریوم استفاده کند به آن دسترسی دارد. معایبش روی دیگر همین ویژگی‌هاست: کد ممکن است باگ داشته باشد، اوراکل ممکن است دادهٔ بد برساند، هر تعامل با قرارداد کارمزد گس دارد و هر محصول ریسک قطعه‌هایی را که رویشان ساخته شده با خود حمل می‌کند.
صرافی غیرمتمرکز چیست؟
صرافی غیرمتمرکز (DEX) اپلیکیشنی روی بلاک‌چین، مثلاً اتریوم، است که به کاربران اجازه می‌دهد توکن‌ها را با همتایان شبکه مبادله کنند، بدون شرکتی که در میانه بنشیند. در طراحی بازارساز خودکار، طرف مبادلهٔ شما قرارداد استخر است و قیمت از نسبت ذخیره‌های یک استخر نقدینگی و فرمولی مثل ⁦x·y=k⁩ به دست می‌آید. کسانی که دارایی به استخر می‌سپارند، توکن نقدینگی می‌گیرند که سهمشان را نشان می‌دهد.

واژه‌های این مقاله

منابع

این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. سیاست تحریریه

دیدگاه خود را ارسال کن

ارسال دیدگاه

مطالب مرتبط

دیدگاه‌ها (۰)

هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.

ارسال دیدگاه

دیدگاه‌ها پیش از انتشار بررسی می‌شوند. به پرسش‌های معاملاتی پاسخ نمی‌دهیم و سیگنال نمی‌دهیم.

دوره‌های آموزش تریدآکا

دورهٔ بعدی یادگیری‌ات را پیدا کن

دوره‌ها را ببین، سبک‌ها را مقایسه کن و آموزش مناسب خودت را انتخاب کن.

مشاهده همه دوره‌ها
ادامهٔ مسیر تو

قدم بعدی را انتخاب کن

مسیر یادگیریت را پیدا کن

راهنمای شروع، انتخاب سبک و ترتیب یادگیری دوره‌ها را متناسب با هدفت ببین.

دیدن مسیر یادگیری

سبک معامله‌گریت را بشناس

با تست Trader DNA، الگوی تصمیم‌گیری و سبک‌های نزدیک‌تر به خودت را بشناس.

شناخت DNA معاملاتی

مقایسهٔ پلن‌ها

پوشش دوره‌ها و شرایط اشتراک طلایی و الماس را کنار هم مقایسه کن.