استراتژی مومنتوم چیست؟ تعریف، فرمول و ریسکها
استراتژی مومنتوم بر این مشاهده بنا شده که برندههای اخیر بازار مدتی برنده میمانند و بازندهها بازنده. خیلیها آن را با یک اندیکاتور مثل RSI یکی میگیرند، چون هر دو با شتاب قیمت سروکار دارند. اما مومنتوم پیش از هر چیز پدیدهای پژوهشی است: فرمول سادهای دارد، دو گونهٔ متفاوت دارد و گاهی ناگهان و سخت شکست میخورد.
این مقاله برای معاملهگری است که میخواهد مومنتوم را از اندیکاتور جدا کند. بعد از آن سراغ روندیابی و اندیکاتورهای RSI و MACD بروید.
در یک نگاه
- مومنتوم یعنی ادامهٔ عملکرد برندهها و بازندهها نسبت به همتایانشان
- فرمول پایه: تغییر قیمت بستهشدن نسبت به n دورهٔ قبل
- مومنتوم مقطعی داراییها را مقایسه میکند؛ سری زمانی فقط خود دارایی را
- سقوط مومنتوم رشتههای نادر و پایدار بازده منفی است
- نتیجهٔ پژوهشها تاریخی است و سود آینده را تضمین نمیکند
استراتژی مومنتوم چیست و بر چه فرضی بنا شده است؟
استراتژی مومنتوم یعنی معامله بر پایهٔ این فرض که داراییهایی که نسبت به همتایانشان خوب عمل کردهاند، تمایل دارند به عملکرد بهتر ادامه دهند و داراییهای ضعیف به عملکرد ضعیف. شتاب قیمت را در تحلیل تکنیکال با مقایسهٔ قیمت بستهشدن با n دورهٔ قبل میسنجند. این الگو در پژوهشها دیده شده، ولی تضمین سود نیست و گاهی دچار سقوط میشود.
در ادبیات مالی، مومنتوم (Momentum) پدیدهای قیمتی است که در آن داراییهایی که در یک دورهٔ گذشته از همتایانشان جلو افتادهاند، در دورهٔ بعد هم معمولاً جلو میمانند و عقبماندهها عقب. پژوهشگران AQR Capital در مقالهٔ «Fact, Fiction and Momentum Investing» همین تعریف نسبی را مبنا گذاشتهاند. کلید تعریف، عبارت «نسبت به همتایان» است: در این نگاه، برنده بودن یعنی بهتر از بقیه بودن، نه لزوماً بالا رفتن قیمت.
قیاس روزمرهاش صف جلوی دو نانوایی در یک خیابان است. نانوایی شلوغتر معمولاً فردا هم شلوغتر است، چون عادت مشتریها یکشبه عوض نمیشود. ولی همین صف ممکن است روزی بیخبر جابهجا شود و جمعیت سراغ نانوایی کممشتری برود. استراتژی مومنتوم روی حالت اول حساب میکند و ریسک اصلیاش حالت دوم است.
به معاملهای که بر این فرض بنا میشود، معامله شتابی (Momentum Trading) هم میگویند. در اینجا باید دو چیز را از هم جدا کرد: تمایل میانگینی که پژوهشها نشان دادهاند و ادامهٔ حرکت یک دارایی مشخص که داده تضمینش نمیکند. فرض پایه هم وقتی سست میشود که جهت کلی بازار ناگهان برگردد.
مومنتوم را چطور اندازهگیری کنیم؟
یکی از سنجههای مومنتوم در تحلیل تکنیکال، نرخ تغییر (Rate of Change) یا ROC است: درصد تغییر قیمت بستهشدن نسبت به قیمت بستهشدن n دورهٔ قبل. در راهنمای StockCharts ChartSchool، مومنتوم و ROC یک سنجهاند و فرمولشان اینطور نوشته میشود:
فرمول ROC
ROC = [(Close − Close n periods ago) / (Close n periods ago)] × 100
- Close: قیمت بستهشدن آخرین دوره، مثلاً آخرین روز در نمودار روزانه.
- Close n periods ago: قیمت بستهشدن n دوره پیش از آن.
- n: بازهٔ نگاه به عقب (Lookback Period)، یعنی اینکه مقایسه با چند دوره قبل انجام شود.
به گفتهٔ راهنمای ChartSchool، پیشفرض n در SharpCharts (نرمافزار نمودار StockCharts) عدد ۱۲ است. این عدد فقط تنظیم اولیه است و کاربر میتواند آن را عوض کند. خط صفر مرز تفسیر است: ROC بالای صفر یعنی قیمت بستهشدن آخر از قیمت n دوره قبل بالاتر است و زیر صفر یعنی پایینتر.
یک مثال محاسبهای ساده: فرض کنید قیمت بستهشدن یک دارایی فرضی ۱۲ دوره پیش ۱۰۰ واحد بوده است. اگر آخرین قیمت بستهشدن هم ۱۰۰ واحد باشد، صورت کسر صفر میشود و ROC روی خط صفر مینشیند. اگر قیمت در همین بازه دو برابر شده باشد، صورت کسر با مخرج برابر است و ROC به ۱۰۰ میرسد.
ضعف این سنجه در سادگیاش است. ROC فقط دو نقطه را با هم مقایسه میکند و مسیر میان آنها را نمیبیند. اگر قیمت آغاز بازه بهخاطر یک جهش یا افت یکروزه غیرعادی باشد، عدد ROC بیش از شتاب حرکت، اثر همان یک روز را نشان میدهد. ابزار فقط تغییر قیمت را گزارش میکند؛ اینکه این تغییر ادامه پیدا کند، نتیجهگیری معاملهگر است.
نکته
پیش از مقایسهٔ عددها، فرمول پلتفرم را ببینید
همهٔ پلتفرمها مومنتوم را با یک مقیاس نشان نمیدهند. بعضی فقط تفاضل دو قیمت را رسم میکنند که نقطهٔ خنثیاش صفر است، ولی واحدش واحد قیمت است، نه درصد. بعضی نسبت دو قیمت را ضرب در ۱۰۰ نشان میدهند که نقطهٔ خنثیاش ۱۰۰ است. در همان مثال فرضی، وقتی قیمت تغییری نکرده، نسخهٔ نسبتی بهجای صفر عدد ۱۰۰ را نشان میدهد و وقتی قیمت دو برابر شده، بهجای ۱۰۰ عدد ۲۰۰ را. پس عدد یک پلتفرم را بدون بررسی فرمول با عدد پلتفرم دیگر مقایسه نکنید.
مومنتوم مقطعی و سری زمانی چه فرقی دارند؟
فرق اصلی در مرجع مقایسه است. مومنتوم مقطعی (Cross-Sectional Momentum)، که به آن مومنتوم نسبی هم میگویند، چند دارایی را بر پایهٔ بازدهی گذشته نسبت به هم رتبهبندی میکند؛ در این روش برندهها خریده و بازندهها فروخته میشوند. مومنتوم سری زمانی (Time-Series Momentum) فقط به بازدهی گذشتهٔ خود همان دارایی نگاه میکند و بر همان پایه موقعیت خرید یا فروش روی آن دارایی گرفته میشود.
این تفاوت پیامد عملی دارد. در نسخهٔ مقطعی، خرید و فروش همزمان انجام میشود و موقعیت خالص سبد به صفر نزدیک است. این تعادل فرض محاسبهٔ پژوهشی است و به معنای نبود وثیقه یا ریسک زیان نیست؛ در سقوط مومنتوم ممکن است بیشترین فشار به همین نیمهٔ فروش برسد. در نسخهٔ سری زمانی، کل سبد میتواند در سمت خرید یا فروش خالص باشد. موسکوویتز، اویی و پدرسن همین نسخه را در قراردادهای آتی سنجیدهاند و منطق این نسخه به آنچه استراتژی دنبال کردن روند یا روندیابی میگویند نزدیک است.
مقایسهٔ دو گونهٔ اصلی مومنتوم بر پایهٔ تعریف پژوهشی
| ویژگی | مقطعی (نسبی) | سری زمانی (مطلق) |
|---|---|---|
| مرجع مقایسه | بازدهی داراییهای دیگر | بازدهی گذشتهٔ خود دارایی |
| پرسش اصلی | کدام دارایی از بقیه بهتر بوده است | این دارایی بالا رفته یا پایین آمده است |
| موقعیت خالص سبد | نزدیک به صفر | میتواند خالص خرید یا فروش باشد |
| نام یا مفهوم نزدیک | مومنتوم نسبی | نزدیک به روندیابی |
هر نسخه نقطهٔ کور خودش را دارد. در نسخهٔ مقطعی، داراییای که قیمتش افت کرده هم میتواند «برنده» باشد، به این شرط که بقیه بیشتر افت کرده باشند؛ پس برنده بودن نسبی با سود مطلق یکی نیست. در نسخهٔ سری زمانی، اگر بازار مدتی بیجهت میان دو سطح نوسان کند، علامت بازدهی گذشته مدام عوض میشود و منطق روش پایهٔ خود را از دست میدهد.
مومنتوم با RSI و MACD چه فرقی دارد؟
مومنتوم یک پدیده و یک خانوادهٔ استراتژی است؛ RSI و MACD ابزارهایی برای اندازهگیری و نمایش رفتار قیمتاند. این دو در یک سطح نیستند. وقتی پژوهش از مومنتوم حرف میزند، منظورش ادامهٔ عملکرد نسبی یا مطلق داراییها در افق چندماهه است. وقتی یک اندیکاتور شتاب روی نمودار ظاهر میشود، فقط تغییر قیمت را با روشی خاص خلاصه کرده است.
ROC خامترین شکل این سنجش است: قیمت آخر با قیمت n دوره قبل مقایسه میشود و پردازش دیگری در کار نیست. اندیکاتور RSI و اندیکاتور MACD هم از قیمتهای گذشته ساخته میشوند، اما فرمول و مقیاس هر کدام با ROC فرق دارد؛ پس عددشان را نمیتوان مستقیم با درصد تغییر ROC مقایسه کرد. خانوادهٔ «اندیکاتورهای مومنتوم» هم، با همهٔ تفاوتهایشان، با خود استراتژی مومنتوم یکی نیست.
شواهد پژوهشی مومنتوم از بازدهی چندماههٔ سبدهای بزرگ میآید و دربارهٔ یک تنظیم خاص RSI یا MACD در نمودار کوتاهمدت چیزی نمیگوید.
پژوهشها درباره مومنتوم چه نشان دادهاند؟
دو پژوهش پایهٔ این بحثاند و هر کدام یکی از دو گونهٔ مومنتوم را سنجیده است:
- پژوهش جگادیش و تیتمن با عنوان «Returns to Buying Winners and Selling Losers» در Journal of Finance (جلد ۴۸، شمارهٔ ۱، مارس ۱۹۹۳) منتشر شد. این پژوهش نسخهٔ مقطعی را روی سهام آمریکا آزمود. استراتژیهایی که سهام برندهٔ گذشته را میخریدند و بازندهها را میفروختند، در افق نگهداری ۳ تا ۱۲ ماه بازده مثبت معنادار، یعنی از نظر آماری قابلاتکا، داشتند. بخشی از بازده اضافی سال اول در دو سال بعد از بین رفت.
- پژوهش موسکوویتز، اویی و پدرسن با عنوان «Time series momentum» در Journal of Financial Economics (سال ۲۰۱۲، جلد ۱۰۴، شمارهٔ ۲) منتشر شد. این پژوهش نسخهٔ سری زمانی را روی قراردادهای آتی (Futures) شاخص سهام، ارز، کالا و اوراق قرضه سنجید. بازدهی برای هر یک از ۵۸ ابزار نقدشونده در افق ۱ تا ۱۲ ماه پایداری نشان داد و این پایداری در افقهای بلندتر تا حدی برگشت.
حالا که خود یافتهها روشن شد، قیدهایشان هم به همان اندازه اهمیت دارد. نمونهٔ پژوهش نخست فقط سهام آمریکا بود و نتیجهاش را نمیتوان بیآزمون به هر بازاری تعمیم داد. هر دو پژوهش میانگین سبدهای بزرگ را در دورههای تاریخی میسنجند، نه رفتار یک نماد در یک هفتهٔ مشخص. محو شدن بخشی از بازده در سالهای بعد و برگشت در افقهای بلندتر هم نشان میدهد که اثر مومنتوم سقف زمانی دارد و بیپایان ادامه نمییابد.
نکتهٔ دیگر این است که این دو پژوهش روی بازارهای متفاوتی انجام شدهاند. یکی سهام منفرد را در یک کشور سنجیده و دیگری قراردادهای آتی را در چند کلاس دارایی. پس وقتی گفته میشود «مومنتوم در پژوهشها تأیید شده»، باید پرسید کدام گونه، در کدام بازار و با کدام افق زمانی.
مومنتوم کی شکست میخورد و سقوط مومنتوم چیست؟
مومنتوم بیش از همه وقتی شکست میخورد که بازار پس از یک دورهٔ افت، در نوسان بالا، ناگهان و تند برمیگردد. کنت دانیل و توبیاس موسکوویتز این پدیده را در مقالهٔ «Momentum Crashes» بررسی کردهاند. NBER این مقاله را در اوت ۲۰۱۴ با شمارهٔ Working Paper 20439 منتشر کرد و نسخهٔ نهاییاش در سال ۲۰۱۶ در Journal of Financial Economics آمد. [S3]
به گفتهٔ این پژوهش، مومنتوم در میانگین تاریخی بازده قوی داشته، ولی گاهی دچار سقوط مومنتوم (Momentum Crash) میشود: رشتههایی نادر و پایدار از بازده منفی. این سقوطها تا حدی قابل پیشبینیاند و پس از افت بازار، در دورههای نوسان بالا و همزمان با بازگشتهای تند بازار رخ میدهند. یافته در چند بازار سهام و کلاس دارایی دیگر هم برقرار بود.
سازوکارش را میتوان با ساختار نسخهٔ مقطعی فهمید. نیمهٔ فروش این استراتژی روی بازندههای سال گذشته است. وقتی بازار پس از افتی سنگین برمیگردد، همین داراییهای عقبمانده میتوانند تندتر از بقیه جهش کنند و بیشترین فشار به نیمهٔ فروش سبد برسد.
Chicago Booth Review در گزارشی از همین پژوهش مثال تاریخی آن را آورده است: بدترین ماهها برای استراتژی خرید ۱۰٪ برتر و فروش ۱۰٪ ضعیفتر سهام، بر پایهٔ عملکرد سال گذشته، ژوئیه و اوت ۱۹۳۲ بود. طبق همان گزارش، سقوطها معمولاً پس از پایان بازار نزولی و جهش تند سهام آمدهاند.
راهکاری که دانیل و موسکوویتز پیشنهاد کردند، مومنتوم پویا (Dynamic Momentum) است. در این روش مواجهه با استراتژی بر پایهٔ پیشبینی میانگین و واریانس بازده مومنتوم تنظیم میشود؛ یعنی در نوسان پایین بالا میرود و در نوسان بالا پایین میآید. طبق مقاله، این روش در بکتست تاریخی نسبت به نسخهٔ ایستا بهتر عمل کرد. این نتیجهٔ آزمون روی دادهٔ گذشته است، نه وعدهای برای آینده.
هشدار
سقوط مومنتوم نادر است، اما پشت سر هم میآید
چون این دورههای زیان پایدارند و یکروزه نیستند، استراتژی مومنتوم با اهرم بالا یا حجم بزرگ در همین بازهها آسیبپذیرتر میشود. اگر بیتوجه به این ریسک وارد چنین استراتژیای شوید، ممکن است بخشی از سرمایه یا همهٔ آن را از دست بدهید.
اشتباههای رایج و محدودیتهای مومنتوم کداماند؟
بیشتر خطاها از یک جا میآیند: یافتهٔ میانگین پژوهشی به قاعدهای قطعی برای یک نمودار تبدیل میشود. خطاهای رایج اینهاست:
- تعمیم بیقید شواهد: شواهد مومنتوم از نمونههای مشخص و دورههای تاریخی میآیند و بیآزمون به بازار یا دورهٔ دیگری منتقل نمیشوند.
- عدد جادویی دانستن ۱۲: پیشفرض ۱۲ دورهای که راهنمای StockCharts ذکر میکند فقط تنظیم اولیه است. ۱۲ دوره در نمودار روزانه یعنی ۱۲ روز معاملاتی، در حالی که افق پژوهشها چند ماه بود؛ شباهت عدد، شباهت معنا نمیآورد.
- نادیده گرفتن سقوط: میانگین مثبت بلندمدت، دورههای زیان پایدار را پنهان میکند. دراوداون، یعنی افت سرمایه از قله تا پایینترین نقطهٔ بعدی، در چنین دورههایی میتواند عمیق و طولانی شود.
- یکی گرفتن پدیده با ابزار: خوانش مثبت یک اندیکاتور شتاب بهخودیخود شاهدی بر اثر مومنتومی نیست که پژوهشها سنجیدهاند.
محدودیت ساختاری مومنتوم این است که به عقب نگاه میکند. هر سنجهٔ آن، از ROC تا رتبهبندی داراییها، فقط میگوید در بازهٔ گذشته چه شد و خودش نقطهٔ برگشت را اعلام نمیکند. اینکه سقوطها تا حدی پیشبینیپذیرند از وضعیت بازار میآید، یعنی افت پیشین و نوسان بالا، نه از خود سنجههای مومنتوم. برای همین سختترین آزمون استراتژی مومنتوم لحظهای است که جهت بازار ناگهان عوض میشود. مومنتوم را بهتر است الگویی آماری با سقف زمانی و ریسک سقوط شناخت، نه قاعدهای که روی هر نمودار و هر بازه جواب بدهد.
هرچه اینجا میخوانید آموزشی است — نه سیگنالِ ترید، نه توصیهٔ خرید و فروش، نه وعدهٔ نتیجه. تصمیم آخر با خود شماست.
مرجع و تمرین مرتبط
الگو، ستاپ و واژهٔ مرتبط
پرسشهای پرتکرار
مومنتوم دوره ۱۲ چیست؟
تفاوت مومنتوم و روندیابی چیست؟
استراتژی مومنتوم در فارکس چطور کار میکند؟
آیا استراتژی مومنتوم سودآور است؟
واژههای این مقاله
منابع
این مقاله با کمکِ ابزارهای هوش مصنوعی تهیه شده است. سیاست تحریریه
دیدگاه خود را ارسال کن
ارسال دیدگاهمطالب مرتبط
ارسال دیدگاه
دیدگاهها پیش از انتشار بررسی میشوند. به پرسشهای معاملاتی پاسخ نمیدهیم و سیگنال نمیدهیم.
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده؛ اولین نفر باش.